યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.62

દ્વિષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
યદેતદ્ભવતા દૃષ્ટં ચિદ્વ્યોમવપુષા તદા ।
તદેકદેશસંસ્થેન કિમુત ભ્રમતામ્બરે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સંઘશોઽહમનન્તાત્મા વ્યાપી વ્યોમ તદા કિલ ।
સ્યાતાં તસ્યામવસ્થાયાં કીદૃશી તૌ ગમાગમૌ

નૈકસ્થાનસ્થિતમયો નાહં ગતિમયોઽભવમ્ ।
તદનેન સ્વ એવાસ્મિન્દૃષ્ટમેતન્મયાત્મનિ

યથાઙ્ગાનિ શરીરત્વે પશ્યામ્યાપાદમસ્તકમ્ ।
ચિન્નેત્રેણાપ્યનેત્રેણ તથૈતદ્દૃષ્ટવાનહમ્

અનાકૃતેર્નિરવયવસ્થિતેસ્તદા
તથાઽભવાદ્વિમલચિદમ્બરાત્મનઃ ।
જગન્તિ તાન્યવયવજાલકાનિ મે
યથા સ્વતો ન વિગલિતા ન વસ્તુતા

પ્રમાણમત્ર તે સ્વપ્નદૃષ્ટોઽભુવનવિભ્રમઃ ।
સ્વપ્નેઽનુભૂયતે દૃશ્યં ન ચ કિંચિત્ખમેવ તત્

યથા પશ્યતિ વૃક્ષઃ સ્વં પત્રપુષ્પફલાદિકમ્ ।
સ્વસંવેદનનેત્રેણ તથૈતદ્દૃષ્ટવાનહમ્

યથામ્બુધિરનન્તાત્મા વેત્તિ સર્વાન્ જલેચરાન્ ।
તરઙ્ગાવર્તફેનાંશ્ચ તથૈતદ્બુદ્ધવાનહમ્

અવયવાન્સ્વાનવયવી યથા વેત્તિ નિજાત્મનિ ।
અનન્યાનાત્મનઃ સર્ગાંસ્તથૈતાન્બુદ્ધવાનહમ્

અદ્યાપિ તાનહં દેહે વ્યોમ્નિ શૈલે જલે સ્થલે ।
તથૈવ સર્ગાન્પશ્યામિ રામ બોધૈકતાં ગતઃ

પુરોઽસ્માકમિદં વિશ્વં ગૃહસ્યાન્તર્બહિસ્તથા ।
પૂર્ણમેતજ્જગદ્વૃન્દૈર્વેદ્મિ બોધૈકતાં ગતઃ

યથામ્ભો રસતાં વેત્તિ શૈત્યં વેત્તિ યથા હિમમ્ ।
સ્પન્દં વેત્તિ યથા વાયુસ્તથૈતદ્વેત્તિ શુદ્ધધીઃ

યો યો નામ વિવેકાત્મા શુદ્ધબોધૈકતાં ગતઃ ।
સમ એવ મયૈકાત્મા વેદ્મિ સ્વાત્માનમીદૃશમ્

અસ્યા દૃષ્ટેઃ પરિણતેર્વેત્તૃવેદનવેદ્યધીઃ ।
ન કાચિદસ્ત્યભ્યુદિતા વિજ્ઞાનાત્મૈકતા યતઃ

દિવ્યા દૃગદ્રિસંસ્થસ્ય તથા યોજનકોટિગાન્ ।
ભાવાન્વેત્તિ બહિશ્ચાન્તરેવં તદ્બુદ્ધવાનહમ્

યથા ભૂમણ્ડલં ભાવાન્નિધિધાતુરસાદિકાન્ ।
વેત્ત્યેવં તન્મયા બુદ્ધમનન્યદૃશ્યમાત્મનઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બ્રહ્મન્નનુભવત્યેવં ત્વયિ તામરસેક્ષણ ।
સા કિં કૃતવતી બ્રૂહિ કાન્તાઽર્યાપાઠપાઠિની

વસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તામેવાર્યાં પઠન્તી સા તથૈવાનુનયાન્વિતા ।
મત્સમીપે નભોદેહા વ્યોમ્નિ દેવીવ સંસ્થિતા

યથાહમાકાશવપુસ્તથૈવાસૌ ખરૂપિણી ।
તેન દૃષ્ટા ન સા પૂર્વં દેહેન લલના મયા

અહમાકાશમાત્રાત્મા સા ખમાત્રશરીરિણી ।
જગજ્જાલં ખમાત્રં તદિતિ તત્ર તદા સ્થિતમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
શરીરસ્થાનકરણપ્રયત્નપ્રાણસંભવૈઃ ।
યદુદેતિ વચો વર્ણૈસ્તત્કુતસ્તાદૃશાકૃતેઃ

રૂપાલોકમનસ્કારઃ કુતો નામાત્મનામિતિ ।
બ્રૂહિ મે ભગવંસ્તત્ત્વં યથાવૃત્તશ્ચ નિશ્ચયમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
રૂપાલોકમનસ્કારાઃ શબ્દપાઠવચાંસિ ચ ।
યથા સ્વપ્ને નભસ્યેવ સન્તિ તત્ર તથામ્બરે

રૂપાલોકમનસ્કારૈઃ સ્વપ્ને ચિન્નભ એવ તે ।
યથોદેતિ તથા તત્ર તદ્દૃશ્યં ખાત્મકં સ્થિતમ્

ન કેવલં તુ તદ્દૃશ્યં યાવત્તુ વિષયે વયમ્ ।
જગચ્ચેદં ખમેવાચ્છં યથા તન્નસ્તથાખિલમ્ ]

પરમાર્થમહાધાતુર્વેદ્યનિર્મુક્તચિદ્વપુઃ ।
એવં નામ સ્વયં ભાતિ સ્વભાવસ્યેવ નિશ્ચયઃ ।૦

શરીરસ્થાનકરણસત્તાયાં કા તવ પ્રમા ।
યથૈવ તેષાં દેહાદિ તથાસ્માકમિદં સ્થિતમ્

યથૈવ તત્તથૈવેદં તથૈવેદં યથૈવ તત્ ।
અસત્સત્તામિવ ગતે સચ્ચાસદિવ ચ સ્થિતમ્

યથા સ્વપ્ને ધરાધ્વાદિપૃષ્ઠવ્યવહૃતિર્નભઃ ।
તદા હ્યહં ચ ત્વં સા ચ તદિદં ચ તથા નભઃ

યથા સ્વપ્ને નૃભિર્યુદ્ધકોલાહલગમાગમાઃ ।
અસન્તોઽપ્યનુભૂયન્તે સંસારનિકરાસ્તથા

વક્ષિ ચેત્સ્વપ્નદૃશ્યશ્રીઃ કસ્માત્તદસમઞ્જસમ્ ।
અવાચ્યમેતદ્ધેતુર્હિ નાન્યોઽસ્ત્યનુભવસ્થિતેઃ ।૦

કથમાલક્ષ્યતે સ્વપ્ન ઇતિ પ્રષ્ટુઃ પ્રકથ્યતે ।
યથૈવં પશ્યસીત્યેવ હેતુરત્રાસ્તિ નેતરઃ

સ્વપ્નજન્તુરિવ વ્યોમ્નિ ભાતિ પ્રથમસર્ગતઃ ।
પ્રભૃત્યેવ વિરાડાત્મા ખે ખમેવ પરસ્પરે

સ્વપ્નશબ્દેન બોધાર્થં તવ વ્યવહરામ્યહમ્ ।
દૃશ્યં ત્વિદં ન સન્નાસન્ન સ્વપ્નો બ્રહ્મ કેવલમ્

અથ રાઘવ સા કાન્તા મયા કાન્તાનુષઙ્ગિણી ।
સંવિદં તન્મયીં કૃત્વા પૃષ્ટેદં દૃશ્યરૂપિણી

વ્યવહારો યથોદેતિ સ્વપ્ને સ્વપ્નજનૈઃ સહ ।
તથા તદા તયા સાર્ધં વ્યવહારો મમોદિતઃ

યથૈવ સ્વપ્નસંકાશો વ્યવહારઃ ખમેવ સઃ ।
તથૈવ ત્વમિમં વિદ્ધિ મામાત્માનં જગચ્ચ ખમ્

યથા સ્વપ્નજગદ્રૂપં ખમેવૈવમિદં જગત્ ।
જાગ્રદાદૌ સ હિ સ્વપ્નઃ સર્ગાદૌ જગદુદ્ભવઃ

સ્વપ્નોઽયં જગદાભોગો ન કિંચિદ્વા ખમેવ ચ ।
નિર્મલં જ્ઞપ્તિતામાત્રમિત્થં સન્માત્રસંસ્થિતમ્

સ્વપ્નસ્ય વિદ્યતે દ્રષ્ટા સાકારો યુષ્મદાદિકઃ ।
દ્રષ્ટા તુ સર્ગસ્વપ્નસ્ય ચિદ્વ્યોમૈવામલં સ્વતઃ

યથા દ્રષ્ટામલં વ્યોમ દૃશ્યં તદ્વદ્ગતં તથા ।
સ્વપ્નરૂપજગત્યુચ્ચૈર્જગત્ત્વેનામલં નભઃ

ચિદ્વ્યોમ્નોઽનાકૃતેઃ સ્વપ્નો હૃદિ સ્ફુરતિ યઃ સ્વતઃ ।
સર્ગસ્તસ્ય કુતસ્તેન સાકૃતિત્વં કથં ભવેત્

સાકારસ્યૈવ યત્સ્વપ્નજગત્તદ્વ્યોમ નિર્મલમ્ ।
નિરાકારસ્ય ચિદ્વ્યોમ્નઃ સર્ગઃ સ્વપ્નઃ કથં ન ખમ્

નિરુપાદાનસંભારમભિત્તાવેવ ચિન્નભઃ ।
પશ્યત્યકૃતમેવેમં જગત્સ્વપ્નં કૃતં યથા

મૃદ્વ્યા ચિદાકાશમૃદા બ્રહ્મણા બ્રાહ્મણેન ખે ।
કૃતોઽપિ ન કૃતઃ સર્ગમણ્ડપોઽક્ષગવાક્ષકઃ

નો કર્તૃતા ન ચ જગન્તિ ન ભોક્તૃતાસ્તિ
નાસ્તીતિ નાસ્તિ ન ચ કિંચિદતો બુધઃ સન્ ।
પાષાણમૌનમવલમ્બ્ય યથાપ્રવાહમાચારમાચર શરીરમિહાસ્તુ મા વા ઓ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્ત૦ પાષા૦ ચિદૈક્યં નામ દ્વિષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ