યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.61-2

એકષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
યથાસ્માકં મુને સ્વપ્નપુરપત્તનમણ્ડલમ્ ।
તથૈવ પદ્મજાદીનાં યદિ દેહપરિગ્રહઃ

તથૈવેદં ચ સંજાતં યદિ સર્વમસન્મયમ્ ।
તદસ્માકં દૃઢતરઃ પ્રત્યયઃ કથમુત્થિતઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અસ્મત્સર્ગવદાભાતિ પૂર્વસર્ગઃ પ્રજાપતેઃ ।
આજીવપ્રતિભાસાત્મા વિદ્યતે ન તુ વાસ્તવઃ

સર્વગત્વાચ્ચિતેઃ સર્વં જીવઃ સર્વત્ર સંસૃતિઃ ।
સા ચાસમ્યગ્દર્શનોત્થા સમ્યગ્દર્શનનાશિની

સ્વપ્નાભઃ પ્રતિભાસોઽસ્ય ય એષ સમુપસ્થિતઃ ।
અહંતાપ્રત્યયૈકાત્મા સ એવાતિદૃઢં સ્થિતઃ

સ્વપ્ને ક્ષિપ્રવિનાશિત્વં યથા પુંસા ન દૃશ્યતે ।
સર્વસ્વપ્ને તથૈવૈતદ્બ્રહ્મણામિહ લક્ષ્યતે

સ્વપ્નોઽયં પુરુષસ્યાસ્ય પ્રતિભાસસ્ય યો ભવેત્ ।
રામાઽસ્મદાદિસર્વાત્મા ભવેત્તાદૃશ એવ ચ

યત્સ્વપ્નપુરુષાજ્જાતં તત્સ્વપ્નપુરુષાત્મકમ્ ।
ભવતીત્યનુભૂતં હિ યદ્બીજં તત્ફલં યથા

અસત્યમેવ તદ્વિદ્ધિ યદસત્યેન સાધ્યતે ।
અસત્યેઽર્થે સમર્થેઽપિ ન યુક્તં ભાવનં ઘનમ્

યેન તેન પરિત્યાજ્યમસદ્ભાવનભાવનમ્ ।
દૃઢપ્રત્યયિતં સ્વપ્નપુરુષાદ્યત્સમુત્થિતમ્

ભવત્યાત્મનિ સર્ગાદિ દૃઢપ્રત્યયમેવ તત્ ।
નિમેષમાત્રઃ પૌરોઽયં સર્ગસ્વપ્નઃ પુરઃ સ્થિતઃ

તસ્મિન્નિમેષ એવાસ્મિન્કલ્પતા પરિકલ્પ્યતે ।
સુદીર્ઘસ્વપ્નખણ્ડોઽયં યથોદેતિ પ્રજાપતેઃ

સર્ગાખ્યઃ સર્વભૂતાનાં પ્રત્યેકમુદિતસ્તથા ।
ચિત્તત્ત્વસ્યૈવ ભાવેન સર્ગવર્ગપરમ્પરા

સ્ફુરત્યમ્ભો દ્રવત્વેન યથાવર્તવિવર્તનૈઃ ।
યથા સ્વપ્નાત્મિકૈવેયં સર્ગલક્ષ્મીર્ન વાસ્તવી

તદા સંભવતીદં વૈ તત્પદં પ્રલયં ગતમ્ ।
યદ્યથા યાદૃશં દૃષ્ટં તત્તાદૃગ્વિદ્યતે તથા

ન હિ પર્યનુયોક્તવ્યાઃ સ્વપ્નવિભ્રમરીતયઃ ।
ન તદસ્તિ જગત્યસ્મિન્યન્ન સંભવતિ ભ્રમે

વિચિત્રાસ્ત્રિષુ લોકેષુ દૃશ્યન્તે વસ્તુદૃષ્ટયઃ ।
જલમધ્યે જ્વલત્યગ્નિર્યથાબ્ધૌ વડવાનલઃ

નગરાણ્યમ્બરે સન્તિ યથા વૈમાનિકાશ્રયાઃ ।
શિલાસ્વબ્જાનિ જાયન્તે હેમાદ્રાવિવ પાદપાઃ

એકાન્તે સર્વપુણ્યાનિ સન્તિ કલ્પતરૌ યથા ।
શિલાઃ ફલન્તિ ફલિવદ્યથા રત્નગુલુચ્છકાઃ

શિલાન્તઃ પ્રાણિનઃ સન્તિ ભેકા ઇવ શિલાન્તરે ।
દૃષદો વારિ નિર્યાતિ ચન્દ્રકાન્તોપલાદિવ

નિમેષેણ ઘટો યાતિ પટતાં સ્વાપસંવિદિ ।
અસત્યમપિ બુધ્યેત સ્વપ્ને સ્વમરણં યથા

આકસ્મિકં જલં વ્યોમ્નિ ધ્રિયતે ભૂતગં યથા ।
વિતાનમિવ ખે વારિ તિષ્ઠતિ સ્વર્ણદી યથા

ઉડ્ડીયન્તે શિલાઃ સ્થૂલાઃ પક્ષવન્તો યથાદ્રયઃ ।
શિલાન્તઃ પ્રાપ્યતે સર્વં નનુ ચિન્તામણેરિવ

ચિન્તિતાનિ ફલન્ત્યાશુ દેવોદ્યાનાન્તરેષ્વિવ ।
તાન્યેવ ન ફલન્ત્યાશુ મોક્ષાદીનાં ચ રાઘવ

અચેતનોઽપિ કુરુતે કર્મ યન્ત્રપુમાનિવ ।
એવમાદ્યાસ્તથાન્યે ચ વિચિત્રારમ્ભવિભ્રમાઃ

દૃષ્ટાઃ શમ્બરગન્ધર્વવિલાસૈરપ્યસંભવાઃ ।
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યરત્નસંચરણીયજાઃ

અર્થા ગન્ધર્વજનિતા અનન્તાઃ સત્યસંભવાઃ ।
અસંભવઃ સંભવોઽયમપિ ભાવ્યુપપદ્યતે

સંભવોઽસંભવઃ સમ્યક્ સિદ્ધયે સ્વપ્નવિભ્રમઃ ।
ન તદસ્તિ ન યત્સત્યં ન તદસ્તિ ન યન્મૃષા

સર્વં સર્વેણ સર્વત્ર સ્વપ્ને સર્ગાભિધાનકે ।
સ્વપ્ને નિમગ્નધીર્જન્તુઃ પશ્યતિ સ્થિરતાં યથા

સર્ગસ્વપ્ને મગ્નબુદ્ધિઃ પશ્યતિ સ્થિરતાં તથા ।
ભ્રમાદ્ભ્રમાન્તરં ગચ્છન્સ્વપ્નાત્સ્વપ્નાન્તરં વ્રજન્ ।
અતિસ્થિરપ્રત્યયભાગિહ જીવો વિમુહ્યતિ

શ્વભ્રાન્તરં શ્વભ્રનિપાતદોષાત્
સંપ્રાપ્નુવન્મુગ્ધમૃગઃ પ્રયાતિ ।
મોહં યથા પાતમયૈકરૂપં
જીવસ્તથા સંસૃતિપાત્રમૂઢઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે દેવ૦ મોક્ષો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂર્વાર્ધે જગત્સ્વપ્નકથનં નામૈકષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ