યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.6

ષષ્ઠઃ સર્ગઃ

વિદ્યાધર ઉવાચ ।
યદુદારમનાયાસં ક્ષયાતિશયવર્જિતમ્ ।
પદં પાવનમાદ્યન્તરહિતં તદ્વદાશુ મે

એતાવન્તમહં કાલં સુપ્ત આસં જડાત્મકઃ ।
ઇદાનીં સંપ્રબુદ્ધોઽસ્મિ પ્રસાદાદાત્મનો મુને

મનો મહામયોત્તપ્તં ક્ષુબ્ધમજ્ઞાનવૃત્તિષુ ।
મામુદ્ધર દુરન્તેહં મોહાદહમિતિ સ્થિતાત્

શ્રીમત્યપિ પતન્ત્યાશુ શાતનાઃ કાતરાદયઃ ।
ગુણવત્યુગ્રપત્રેઽપિ તુહિનાનીવ પઙ્કજે

જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ કેવલં જીર્ણજન્તવઃ ।
ન ધર્માય ન મોક્ષાય મશકા ઇવ પઙ્કજે

ભાવૈસ્તૈરેવ તૈરેવ તુચ્છાલમ્ભવિડમ્બનૈઃ ।
ચિરેણ પરિખિન્નાઃ સ્મો વિપ્રલમ્ભાઃ પુનઃ પુનઃ

નાન્તોઽસ્ત્યસ્ય ન ચ સ્થૈર્યાવસ્થાઽવિશ્રાન્તમાનસમ્ ।
ભ્રમતો ભોગભઙ્ગેષુ મરુભૂમિષ્વિવાધ્વનઃ

આપાતમધુરારમ્ભા ભઙ્ગુરા ભવહેતવઃ ।
અચિરેણ વિકારિણ્યો ભીષણા ભોગભૂમયઃ

માનાવમાનપરયા દુરહંકારકાન્તયા ।
ન રમે વામયા તાત હતવિદ્યાધરશ્રિયા

દૃષ્ટાશ્ચૈત્રરથોદ્યાનભુવઃ કુસુમકોમલાઃ ।
કલ્પવૃક્ષલતાદત્તસમસ્તવિભવશ્રિયઃ

વિહૃતં મેરુકુઞ્જેષુ વિદ્યાધરપુરેષુ ચ ।
વિમાનવરમાલાસુ વાતસ્કન્ધસ્થલીષુ ચ

વિશ્રાન્તં સુરસેનાસુ કાન્તાભુજલતાસુ ચ ।
હારિહારવિલાસાસુ લોકપાલપુરીષુ ચ

ન કિંચિદુચિતં સાધુ સર્વમાધિવિષોષ્મણા ।
દગ્ધં ભસ્માયતે તાત વિજ્ઞાતમધુના મયા

રૂપાલોકનલોલેન વનિતાનનગૃધ્નુના ।
સાવભાસેન દોષાય દુઃખં નીતોસ્મિ ચક્ષુષા

ઇદં ગુણાવહં નેદમિતિ મુક્ત્વા વિકલ્પનમ્ ।
રૂપમાત્રાનુસારિત્વાદવસ્તુન્યપિ ધાવતિ

તાવદાયાતિ વિરતિં ન વશં યાવદાપદામ્ ।
નાનાબન્ધપરં ચેતઃ પરાનર્થેહિતોન્મુખમ્

ઘ્રાણમેતદનર્થાય ધાવચ્ચૈવામિતઃ સ્ફુટમ્ ।
ન નિવારયિતું તાત શક્નોમીહ હયં યથા

ગન્ધોદકપ્રણાલેન મુખશ્વાસાનુપાતિના ।
વૈરિણેવાતિદોષેણ ઘ્રાણેનાસ્મિ નિયોજિતઃ

ચિરં રસનયા ચાહમનયા નયહીનયા ।
ગજગોમાયુગુપ્તેષુ દુઃખાદ્રિષ્વલમાહતઃ

નિરોદ્ધું ન ચ શક્નોમિ સ્પર્શલમ્પટતાં ત્વચઃ ।
ગ્રીષ્મકાલસમિદ્ધસ્ય તાપમંશુમતો યથા

શુભશવ્દરસાર્થિન્યો મુનેઃ શ્રવણશક્તયઃ ।
માં યોજયન્તિ વિષમે તૃણેચ્છા હરિણં યથા

પ્રણતાઃ પ્રિયકારિણ્યઃ પ્રહ્વભૃત્યસમીરિતાઃ ।
વાદ્યગેયરવોન્મિશ્રાઃ શુભશબ્દશ્રિયઃ શ્રુતાઃ

શ્રિયઃ સ્ત્રિયો દિશશ્ચૈવ તટાશ્ચામ્ભોધિભૂભૃતામ્ ।
દૃષ્ટા વિભવહારિણ્યઃ પ્રક્વણન્મણિભૂષણાઃ

ચિરમાસ્વાદિતાઃ સ્વાદુ ચમત્કારમનોરમાઃ ।
પ્રહ્વકાન્તાજનાનીતાઃ ષડ્રસા ગુણશાલિનઃ

કૌશેયકામિનીહારકુસુમાસ્તરણાનિલાઃ ।
નિર્વિઘ્નમભિતઃ સ્પૃષ્ટા ભૃશમાભોગભૂમિષુ

વધૂમુખૌષધીપુષ્પસમાલમ્ભનભૂમયઃ ।
અનુભૂતા મુને ગન્ધા મન્દાનિલસમીરિતાઃ

શ્રુતં સ્પૃષ્ટં તથા દૃષ્ટં ભુક્તં ઘ્રાતં પુનઃ પુનઃ ।
સંશુષ્કવિરસં ભૂયઃ કિં ભજામિ વદાશુ મે

ભુક્ત્વા વર્ષસહસ્રાણિ દુર્ભોગપટલીમિમામ્ ।
આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં ન તૃપ્તિરુપજાયતે

સામ્રાજ્યં સુચિરં કૃત્વા તથા ભુક્ત્વા વધૂગણમ્ ।
ભંક્ત્વા પરબલાન્યુચ્ચૈઃ કિમપૂર્વમવાપ્યતે

યેષાં વિનાશનં નાસીદ્યૈર્ભુક્તં ભુવનત્રયમ્ ।
તેઽપિ તેઽપ્યચિરેણૈવ સમં ભસ્મપદં ગતાઃ

પ્રાપ્તેન યેન નો ભૂયઃ પ્રાપ્તવ્યમવશિષ્યતે ।
તત્પ્રાપ્તૌ યત્નમાતિષ્ઠેત્કષ્ટયાપિ હિ ચેષ્ટયા

યેન કાન્તાશ્ચિરં ભુક્તા ભોગાસ્તસ્યેહ જન્તુભિઃ ।
દૃષ્ટો ન કસ્યચિન્મૂર્ધ્નિ તરુર્વ્યોમપ્લવશ્ચ વા

ચિરમાસુ દુરન્તાસુ વિષયારણ્યરાજિષુ ।
ઇન્દ્રિયૈર્વિપ્રલબ્ધોઽસ્મિ ધૂર્તબાલૈરિવાર્ભકઃ

અદ્ય ત્વેતે પરિજ્ઞાતા મયા સ્વવિષયારયઃ ।
કષ્ટા ઇન્દ્રિયનામાનો વઞ્ચયિત્વા તુ માં પુનઃ

સંસારજઙ્ગલે શૂન્યે દગ્ધં નરમૃગં શઠાઃ ।
આશ્વાસ્યાશ્વાસ્ય નિઘ્નન્તિ વિષયેન્દ્રિયલુબ્ધકાઃ

વિષમાશીવિષૈરેભિર્વિષયેન્દ્રિયપન્નગૈઃ ।
યેન દગ્ધા ન દૃષ્ટાસ્તે દ્વિત્રા એવ જગત્યપિ

ભોગભીમેભવલિતાં તૃષ્ણાતરલવાગુરામ્ ।
લોભોગ્રકરવાલાઢ્યાં કોપકુન્તકુલાઙ્કિતામ્

દ્વન્દ્વજાલરથવ્યાપ્તામહંકારાનુપાલિતામ્ ।
ચેષ્ટાતુરંગમાકીર્ણાં કામકોલાહલાકુલામ્

શરીરસીમાન્તગતાં દુરિન્દ્રિયપતાકિનીમ્ ।
યે જેતુમુત્થિતાસ્તાત ત એવેહ હિ સદ્ભટાઃ

સુસાધ્યઃ કરટોદ્ભેદો મત્તૈરાવણદન્તિનઃ ।
નોત્પથપ્રતિપન્નાનાં સ્વેન્દ્રિયાણાં વિનિગ્રહઃ

પૌરુષસ્ય મહત્ત્વસ્ય સત્ત્વસ્ય મહતઃ શ્રિયઃ ।
ઇન્દ્રિયાક્રમણં સાધો સીમાન્તો મહતામપિ

તાવદુત્તમતામેતિ પુમાનપિ દિવૌકસામ્ ।
કૃપણૈરિન્દ્રિયૈર્યાવત્તૃણવન્નાપકૃષ્યતે

જિતેન્દ્રિયા મહાસત્ત્વા યે ત એવ નરા ભુવિ ।
શેષાનહમિમાન્મન્યે માંસયન્ત્રગણાંશ્ચલાન્

મનઃસેનાપતેઃ સેનામિમામિન્દ્રિયપઞ્ચકમ્ ।
જેતું ચેદસ્તિ મે યત્નો જયામિ તદલં મુને

ઇન્દ્રિયોત્તમરોગાણાં ભોગાશાવર્જનાદૃતે ।
નૌષધાનિ ન તીર્થાનિ ન ચ મન્ત્રાશ્ચ શાન્તયે

નીતોઽસ્મિ પરમં ખેદમભિધાવદ્ભિરિન્દ્રિયૈઃ ।
એક એવ મહારણ્યે તસ્કરૈઃ પથિકો યથા

પઙ્કવન્ત્યપ્રસન્નાનિ મહાદૌર્ભાગ્યવન્તિ ચ ।
ગન્ધિશૈવલતુચ્છાનિ પલ્વલાનીન્દ્રિયાણિ ચ

દુરતિક્રમણીયાનિ નીહારગહનાનિ ચ ।
જનિતાતઙ્કજાલાનિ જઙ્ગલાનીન્દ્રિયાણિ ચ

પઙ્કજાનિ સરન્ધ્રાણિ સુદુર્લક્ષ્યગુણાનિ ચ ।
ગ્રન્થિમન્તિ જડાઙ્ગાનિ મૃણાલાનીન્દ્રિયાણિ ચ

રૂક્ષાણિ રત્નલુબ્ધાનિ કલ્લોલવલિતાનિ ચ ।
દુર્ગ્રહગ્રાહઘોરાણિ ક્ષારામ્બૂનીન્દ્રિયાણિ ચ

બાન્ધવોદ્વેગદાયીનિ દેહાન્તરકરાણિ ચ ।
કરુણાક્રન્દકારીણિ મરણાનીન્દ્રિયાણિ ચ

અવિવેકિષ્વમિત્રાણિ મિત્રાણિ ચ વિવેકિષુ ।
ગહનાનન્તશૂન્યાનિ કાનનાનીન્દ્રિયાણિ ચ

ઘનાસ્ફોટાન્યસારાણિ મલિનાનિ જડાનિ ચ ।
વિદ્યુત્પ્રકાશાન્યેતાનિ ભીમાભ્રાણીન્દ્રિયાણિ ચ

ક્ષુદ્રપ્રાણિગૃહીતાનિ વર્જિતાનિ કૃતાત્મભિઃ ।
રજસ્તમોભિભૂતાનિ સ્વેન્દ્રિયાણ્યવટાનિ ચ

પાતનૈકાન્તદક્ષાણિ દોષાશીવિષવન્તિ ચ ।
રૂક્ષકણ્ટકલક્ષાણિ શ્વભ્રાગ્રાણીન્દ્રિયાણિ ચ

આત્મંભરીણ્યનાર્યાણિ સાહસૈકરતાનિ ચ ।
અન્ધકારવિહારીણિ રક્ષાંસિ સ્વેન્દ્રિયાણિ ચ

અન્તઃશૂન્યાન્યસારાણિ વક્રાણિ ગ્રન્થિમન્તિ ચ ।
દહનૈકાર્થયોગ્યાનિ દુર્દારૂણીન્દ્રિયાણિ ચ

ઘનમોહપ્રબન્ધીનિ દુષ્કૂપગહનાનિ ચ ।
મહાવકરતુચ્છાનિ કુપુરાણીન્દ્રિયાણિ ચ

અનન્તેષુ પદાર્થેષુ કારણાનિ ઘટાદિષુ ।
સંભ્રમાણિ સપઙ્કાનિ ચક્રકાણીન્દ્રિયાણિ ચ

આપન્નિમગ્નમિમમેવમકિંચનં ત્વં
મામુદ્ધરોદ્ધરણશીલ દયોદયેન ।
યે નામ કેચન જગત્સુ જયન્તિ સન્ત-
સ્તત્સંગમં પરમશોકહરં વદન્તિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ વિદ્યાધરોપાખ્યાને વૈરાગ્યવર્ણનં નામ ષષ્ઠઃ સર્ગઃ