યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.57

સપ્તપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ત્વામપ્યુદિતનિર્વાણમહંકારપિશાચકઃ ।
બાધતે કિમિતિ બ્રૂહિ મુને સંદેહશાન્તયે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અહંભાવં વિના દેહસ્થિતિસ્તજ્જ્ઞાજ્ઞયોરિહ ।
આધેયસ્ય નિરાધારા ન સંસ્થેહોપપદ્યતે

અયં ત્વત્ર વિશેષસ્તં શૃણુ વિશ્રાન્તચેતસઃ ।
શ્રુતેન યેનાહંભાવપિશાચઃ શાન્તિમેતિ તે

અહંભાવપિશાચોઽયમજ્ઞાનશિશુનામુના ।
અવિદ્યમાન એવાન્તઃ કલ્પિતસ્તેન સંસ્થિતઃ

અજ્ઞાનમપિ નાસ્ત્યેવ પ્રેક્ષિતં યન્ન લભ્યતે ।
વિચારિણા દીપવતા સ્વરૂપં તમસો યથા

યથા યથા વિલોક્યતે તથા તથા વિલીયતે ।
ઇહાજ્ઞતાપિશાચિકા તથા વિચારિતા સતી

કિલ સત્યામવિદ્યાયામજ્ઞતોદેતિ શાશ્વતી ।
બુદ્ધિમોહાત્મિકા યક્ષી નિર્દેહૈવ યથા નિશિ

સતિ સર્ગે ત્વવિદ્યાયાઃ સંભવો નાન્યતઃ ક્વચિત્ ।
સતિ દ્વિતીયે શશિનિ દ્વિતીયો વિદ્યતે શશઃ

સર્ગસ્ત્વયમજાતત્વાદજ્ઞજ્ઞાતો ન વિદ્યતે ।
ન જાતઃ કારણાભાવાત્પૂર્વમેવ ખવૃક્ષવત્

પરમાકાશકોશાન્તરાદિસર્ગે નિરામયે ।
પૃથ્વ્યાદેરુપલમ્ભસ્ય ભવેત્કિમિવ કારણમ્

મનઃષષ્ઠેન્દ્રિયાતીતં મનઃષષ્ઠેન્દ્રિયાત્મનઃ ।
સાકારસ્ય નિરાકારં કથં ભવતિ કારણમ્

બીજાત્કારણતઃ કાર્યમઙ્કુરઃ કિલ જાયતે ।
ન બીજમપિ યત્રાસ્તિ તત્ર સ્યાદઙ્કુરઃ કુતઃ

કારણેન વિના કાર્ય ન ચ નામોપપદ્યતે ।
કદા ક ઇવ ખે કેન દૃષ્ટો લબ્ધઃ સ્ફુટો દ્રુમઃ ।1

સંકલ્પેનામ્બરે યદ્વદ્દૃશ્યતે વિટપાદિકમ્ ।
સ સંકલ્પસ્તથાભૂતો ન તત્રાસ્તિ પદાર્થતા

એવં યેયં ચિદાકાશે સર્ગાદાવનુભૂયતે ।
શૂન્યરૂપ ઇવાકાશે સર્ગસ્થિતિરનર્ગલા

સમ એવ ચિદાકાશઃ કચત્યાત્મનિ તત્તથા ।
સ્વભાવ એવ સર્ગાખ્યશ્ચિત્ત્વાચ્ચૈતન્યમીશ્વરઃ

સ્વપ્નસર્ગોઽત્ર દૃષ્ટાન્તઃ પ્રત્યહં યોઽનુભૂયતે ।
સ્વયં સંવેદને સ્વપ્ને સ્ફુરત્યદ્રિપુરાકૃતિઃ

ચિત્સ્વભાવે યથા સ્વપ્ને આસ્તે સર્ગ ઇવેહ યઃ ।
અસર્ગે સર્ગવદ્ભાતિ તથા પૂર્વ મહામ્બરે

અવેદ્યવેદનં શુદ્ધમેકં ભાત્યજમવ્યયમ્ ।
સર્ગાદૌ યદનાદ્યન્તં સ્થિતઃ સર્ગઃ સ એવ નઃ

નેહ સર્ગોઽસ્તિ નૈવાયં પૃથ્વ્યાદિગણગોલકઃ ।
સર્વ શાન્તમનાલમ્બં બ્રહ્મૈવ બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્

સર્વશક્ત્યાત્મ તદ્બ્રહ્મ યથા કચતિ યાદૃશમ્ ।
રૂપમત્યજદેવાચ્છં તથા ભવતિ તાદૃશમ્

યથા સ્વપ્નપુરં જન્તોશ્ચિન્માત્રપ્રવિજૃમ્ભિતમ્ ।
તથૈવ સર્ગઃ સર્ગાદૌ શુદ્ધચિન્માત્રજૃમ્ભિતમ્

સ્વચ્છે ચિત્પરમાકાશે ચિદાકાશો ય આસ્થિતઃ ।
સ્વભાવ એવ સર્ગોઽસાવિતિ તેનૈવ ભાવિતઃ

ભાવ્યભાવકભાવાદિભૂમીનાં ભાવનં ભૃશમ્ ।
સર્વં ચિન્નભ એવાચ્છમાત્મનાત્મનિ સંસ્થિતમ્

એવં સ્થિતે કુતઃ સર્ગઃ કુતો વિદ્યા ક ચાજ્ઞતા ।
બ્રહ્મ શાન્તં ઘનં સર્વં ક્વાહંકારાદયઃ સ્થિતાઃ

અહંભાવસ્ય સંશાન્તિરેષાઽસૌ કથિતા તવ ।
અહંભાવઃ પરિજ્ઞાતઃ પિશાચ ઇવ શામ્યતિ

મયા ત્વેવમહંભાવઃ પરિજ્ઞાતો યદાખિલઃ ।
તદા મે વિદ્યમાનોઽપિ નિષ્ફલઃ શરદભ્રવત્

ચિત્રાગ્નિદાહો વિજ્ઞાતો યથા દાહ્યેષુ નિષ્ફલઃ ।
તથાહંભાવસર્ગાદિ જ્ઞાતં નિષ્ફલતામિયાત્

ઇતિ મેઽહંકૃતેસ્ત્યાગે રાગે ચ સમતા યદા ।
તદા વ્યોમ્ન ઇવાવ્યોમ્નઃ સર્ગે સર્ગે ચ મે સ્થિતિઃ

અહંભાવસ્ય નૈવાહં નાહંભાવો મમેતિ ચ ।
તેન વિદ્ધિ ચિદાકાશમેવેદમિતિ નિર્ઘનમ્

યથા મમ તથાન્યેષામપિ બોધવતામિહ ।
અગ્નિત્વમિવ ચિત્રાગ્નેર્નાસ્ત્યયં બોધવિભ્રમઃ

નાહમસ્મિ ન ચાન્યોઽસ્તિ સર્વં નાસ્તીતિ નિશ્ચયે ।
પ્રકૃતવ્યવહારસ્ત્વં શિલામૌનમયો ભવ

આકાશકોશવિશદાકૃતિરેવ તિષ્ઠ નિર્દેશવચ્ચિરમપહ્નુતસર્વભાવઃ ।
અદ્યાદિતશ્ચ કિલ ચિન્મયમેવ સર્વે નો દૃશ્યમસ્તિ શિવમેવમશેષમિત્થમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મોક્ષોપાયેષુનિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ પા૦ વિદિતવેદ્યાહંકારવિચારો નામ સપ્તપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ