યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.56

ષટ્પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સર્વત્ર સર્વથા સર્વં સર્વદા વ્યોમ્નિ ચિન્મયે ।
સાધુ સંભવતિ સ્વચ્છં શૂન્યત્વં ખ ઇવાખિલે

યત્ર ચિત્તત્ર સર્ગશ્રીરવ્યોમ્નિ વ્યોમ્નિ વાસ્તિ ચિત્ ।
ચિન્મયત્વાત્પદાર્થાનાં સર્વેષાં નાસ્ત્યચિત્ક્વચિત્

પદાર્થજાતં શૈલાદિ યથા સ્વપ્ને પુરાદિ ચ ।
ચિદેવૈકં પરં વ્યોમ તથા જાગ્રત્પદાર્થભૂઃ

પાષાણાખ્યાનમત્રેદં શૃણુ રામ રસાયનમ્ ।
પૂર્વ મયૈવ યદ્દૃષ્ટં ચિત્ર પ્રકૃતમેવ ચ

અહં વિદિતવેદ્યત્વાત્કદાચિત્પૂર્ણમાનસઃ ।
ત્યક્તુમિચ્છુરિમં લોકવ્યવહારં ઘનભ્રમમ્ ઓ

ધ્યાનૈકતાનતામેત્ય શનૈર્વિશ્રાન્તયે ચિરમ્ ।
ત્યક્તાજવં જવીભાવ એકાન્તાર્થી શમં વ્રજન્

ઇદં ચિન્તિતવાનસ્મિ કસ્મિંશ્ચિદમરાલયે ।
સંસ્થિતો વિવિધાઃ પશ્યન્ભઙ્ગુરા જાગતીર્ગતીઃ

વિરસા ખલ્વિયં લોકસ્થિતિરાપાતસુન્દરી ।
ન જાતુ સુખદા મન્યે કસ્યચિત્કેનચિત્ક્વચિત્

ઉદ્વેગં જનયત્યન્તસ્તીવ્રસંવેગખેદતઃ ।
ઇમા દૃશ્યદૃશો દ્રષ્ટુરિષ્ટાનિષ્ટફલપ્રદાઃ ॥
કિમિદં દૃશ્યતે કિં વા પ્રેક્ષતે કોઽહમેવ વા ।
સર્વ શાન્તમજં વ્યોમ ચિન્માત્રાત્મનિ રિઙ્ગકમ્

તસ્માત્સમસ્તસિદ્ધેન્દ્રદેવદૈત્યાદિદુર્ગમમ્ ।
સુપ્રદેશમિતો ગત્વા સંગોપ્યાત્માનમાત્મના ૦

અદૃશ્યઃ સર્વભૂતાનાં નિર્વિકલ્પસમાધિગઃ ।
સમે સ્વચ્છે પદે શાન્તે આસે વિગતવેદનમ્

તસ્માત્કો નુ પ્રદેશઃ સ્યાદત્યન્તં શૂન્યતાં ગતઃ ।
યત્રૈતા નાનુભૂયન્તે પઞ્ચ બાહ્યાર્થવેદનાઃ

શબ્દકાનનવાર્યબ્દભૂતૌઘાભિસમાકુલાઃ ।
ક્ષોભયન્ત્યથ સંક્ષુબ્ધાસ્તસ્માન્મે ગિરયોઽરયઃ

નાનાવિધા નગેન્દ્રાણામન્તરાવલિતા જનૈઃ ।
દેશા વિષમયા એવ નિઃશેષા વિષયાહિભિઃ

જનૈર્જલચરૈર્વ્યાપ્તાઃ સાગરા નીરકુક્ષયઃ ।
વિવિધારમ્ભસંક્ષુબ્ધૈર્નગરાણીવ નાગરૈઃ

તટાન્યદ્ર્યમ્બુરાશીનાં લોકપાલપુરાણિ ચ ।
ભૂતાકુલાનિ શૃઙ્ગાણિ પાતાલકુહરાણિ ચ

ગાયન્ત્યનિલભાંકારૈર્નૃત્યન્તિ લતિકાઃ કરૈઃ ।
પુષ્પૈર્હસન્ત્યગેન્દ્રાણાં ગુહા ગહનકોટરાઃ

મૌનિમીનમુનિસ્પર્શકમ્પિનાલચલામ્બુજાઃ ।
સરસ્યો વિરસા એવ વાર્યાવર્તવિરાવિતાઃ

પવનસ્પર્શસંક્ષુબ્ધતૃણપાંસુપતાકિની ।
રટત્યનિલભાંકારૈર્નિર્ઝરોર્વ્યપ્યસંયતા

તસ્માદાકાશમાશૂન્યં કસ્મિંશ્ચિદ્દૂરકોણકે ।
અત્ર તિષ્ઠામ્યવષ્ટભ્ય યોગયુક્તિમનિન્દિતામ્

કસ્મિશ્ચિદેકકોણેઽત્ર કૃત્વા કલ્પનયા કુટીમ્ ।
વજ્રોદરદૃઢં તસ્યામન્તસ્તિષ્ઠામ્યવાસનમ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય યાતોઽહમાકાશમસિ નિર્મલમ્ ।
યાવત્તદપિ પશ્યામિ સકલં વિતતાન્તરમ્

ક્વચિદ્ભ્રમત્સિદ્ધગણં ક્વચિદુદ્ગર્જદમ્બુદમ્ ।
ક્વચિદ્વિદ્યાધરાધારં યક્ષોત્ક્ષિપ્તક્ષયં ક્વચિત્

ક્વચિદ્ભ્રમત્પુરવરં પ્રારબ્ધસમરં ક્વચિત્ ।
ક્વચિદ્દ્ર્વજ્જલધરં ક્વચિદુદ્વૃત્તયોગિનિ

ક્વચિદ્દૈત્યપુરોડ્ડીનસગન્ધર્વપુરં ક્વચિત્ ।
ક્વચિદ્ભ્રમદ્ગ્રહગણં તારકાકુલિતં ક્વચિત્

ક્વચિત્ખે ખગસંઘૃષ્ટં ક્વચિત્ક્રુદ્ધમહાનિલમ્ ।
ક્વચિદુત્પાતવલિતં ક્વચિન્મણ્ડલમણ્ડિતમ્

ક્વચિદપૂર્વભૂતૌઘં નાગરાવલિતં ક્વચિત્ ।
ક્વચિદર્કરથાક્રાન્તં ક્વચિદન્યરથોદ્ધુરમ્ ।1

ક્વચિદાદિત્યદાહાન્તં શશિશૈત્યાન્વિતં ક્વચિત્ ।
ક્વચિત્ક્ષુદ્રજનાસહ્યં ક્વચિદગ્ન્યૌષ્ણ્યદુર્ગમમ્

ક્વચિદુત્તાલવેતાલં ગરુડોડ્ડામરં ક્વચિત્ ।
ક્વચિત્સપ્રલયામ્ભોદં ક્વચિત્સપ્રલયાનિલમ્

તતો ભૂતગણાંસ્ત્યક્ત્વા દૂરાદ્દૂરતરં ગતઃ ।
પ્રાપ્તવાનહમેકાન્તં શૂન્યમત્યન્તવિસ્તૃતમ્

અત્યન્તમન્દપવનં સ્વપ્નેઽપ્યપ્રાપ્યભૂતકમ્ ।
મઙ્ગલોત્પાતરહિતમગમ્યં વિદ્ધિ સંસૃતેઃ

કલ્પિતાથ મયા તત્ર કુટી પ્રકટકોટરા ।
નીરન્ધ્રકુડ્યનિબિડા પદ્મકુઙ્મલસુન્દરી

ઘુણક્ષુણ્ણાઙ્ગપૂર્ણેન્દુબિમ્બોદરમનોહરા ।
કહ્લારકુન્દમન્દારપુષ્પશ્રીકોશશોભિતા

સમસ્તભૂતાગમ્યત્વં તત્ર સંકલ્પ્ય ચેતસા ।
અગમ્યે સર્વભૂતાનામહમાસં તદા તતઃ

બદ્ધપદ્માસનઃ શાન્તમનાઃ પરમમૌનવાન્ ।
સંવત્સરશતાન્તેન નિર્ણીયોત્થાનમાત્મનઃ

નિર્વિકલ્પસમાધિસ્થો નિદ્રામુદ્રામિવાગતઃ ।
સમઃ સૌમ્યનભઃસ્વસ્થઃ સમુત્કીર્ણ ઇવામ્બરાત્

ચિરં યદનુસંધત્તે ચેતઃ પશ્યતિ તત્ક્ષણાત્ ।
ચિરેણ ચાશાપવનવ્યક્તિવદ્વિતતં યદા

તદા વર્ષશતેનાત્ર બોધબીજં વૃતાન્તરમ્ ।
આસીન્મે હૃદયક્ષેત્રે કાલમેકં વિકાસતઃ

સંપ્રબુદ્ધોઽભવન્મેઽથ જીવઃ સંબુદ્ધવેદનઃ ।
શિશિરક્ષીણગાત્રસ્ય મધાવિવ રસસ્તરોઃ

તચ્છતં તત્ર વર્ષાણાં નિમેષમિવ મે ગતમ્ ।
બહ્વ્યોઽપિ કાલગતયો ભવન્ત્યેકધિયો મનાક્

વિકાસમાગતો બાહ્યં ગતો બુદ્ધીન્દ્રિયક્રમઃ ।
વાસન્તઃ પુષ્પરૂપેણ મદસ્યેવ રસો મમ

માં પ્રાણપૂરિતમુપાગતસંવિદંશ-
મભ્યાગતં ત્વહમિતિ પ્રસૂતઃ પિશાચઃ ।
ઇચ્છાઙ્ગનાવિવલિતોઽથ કુતોઽપિ સદ્યઃ
પ્રોન્નામસન્નમનવાયુરિવોગ્રવૃક્ષમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦ વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણ૦ ઉ૦ પાષાણો૦ આકાશમન્દિરે વસિષ્ઠસમાધાનવર્ણનં નામ ષટ્પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ