યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.55

પઞ્ચપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગસ્થૂલસૂક્ષ્મચરાચરાઃ ।
આદાવેવ હિ નોત્પન્નાઃ સર્ગાદૌ કારણં વિના

ન ત્વમૂર્તો હિ ચિદ્ધાતુઃ કારણં ભવિતું ક્વચિત્ ।
સ્વાત્મા શક્તઃ સ મૂર્તાનાં બીજમુર્વીરુહામિવ

સ્વભાવમેવ સતતં ભાવયન્ભાવનાત્મકમ્ ।
આત્મન્યેવ હિ ચિદ્ધાતુઃ સર્વોઽનુભવવાન્સ્થિતઃ

આસ્વાદયતિ યં ભાવં ચિદ્ધાતુર્ગગનાત્મકઃ ।
લબ્ધઃ સર્ગઃ પ્રલાપેન ક્ષીબઃ ક્ષુબ્ધતયા યથા

યદા સર્વમનુત્પન્નં નાસ્ત્યેવાપિ ચ દૃશ્યતે ।
તદા બ્રહ્મૈવ વિદ્ધીદં સમં શાન્તમસત્સમમ્

ચિન્નભશ્ચિન્નભસ્યેવ પયસીવ પયોદ્રવઃ ।
ચિત્ત્વાત્કચતિ યત્તેન તદેવેદં જગત્કૃતમ્

સ્વપ્ને તદેવ જગદિત્યુદેતિ વિમલા યથા ।
કાચકસ્યેવ કચતિ તથેત્થં સાદિ સર્ગખે

ચિત્કાચકસ્ય કચનં યથા સ્વપ્ને જગદ્ભવેત્ ।
તથૈવ જાગ્રદવિધં તત્સ્વમાત્રમિદં સ્થિતમ્

આદિસર્ગે હિ ચિત્સ્વપ્નો જાગ્રદિત્યભિશબ્દ્યતે ।
અદ્ય રાત્રૌ ચિતેઃ સ્વપ્નઃ સ્વપ્ન ઇત્યપિ શબ્દ્યતે

પૂર્વપ્રવૃત્તા સરિતાં રૂઢાદ્યાપિ યથાસ્થિતા ।
તરઙ્ગલેખા દૃષ્ટીનાં પદાર્થરચના તથા

યથા વારિતરઙ્ગશ્રીઃ સરિતાં રચના મિતા ।
તથા ચિદ્વ્યોમ્નિ ચિદ્બીજસત્તાન્તઃસૃષ્ટિતામિતા

મૃતસ્યાત્યન્તનાશશ્ચેત્તન્નિદ્રાસુખમેવ તત્ ।
ભૂયશ્ચોદેતિ સંસારસ્તત્સુખં નવમેવ તત્

કુકર્મભ્યસ્તુ ચેદ્ભીતિઃ સા સમેહ પરત્ર ચ ।
તસ્માદેતે સમસુખે સર્વેષાં મૃતિજન્મની

મરણં જીવિતં વાસ્તુ સહજે વાસને તયોઃ ।
ઇતિ વિશ્રાન્તચિત્તોયઃ સોઽન્તઃશીતલ ઉચ્યતે

સર્વસંવિત્તિવિગમે સંવિદ્રોહતિ યાદૃશી ।
ભૂયતે તન્મયેનૈવ તેનાસૌ મુક્ત ઉચ્યતે

અત્યન્તાભાવસંવિત્ત્યા સર્વદૃશ્યસ્ય વેદનમ્ ।
ઉદેત્યપાસ્તસંવેદ્યં સતિ વાઽસતિ સર્ગકે

યન્ન ચેત્યં ન ચિદ્રૂપં યચ્ચિતેરપ્યચેતિતમ્ ।
તદ્ભાવૈક્યં ગતાસ્તજ્જ્ઞાઃ શાન્તા વ્યવહૃતૌ સ્થિતાઃ

ચિત્કાચકાચકચ્યં યજ્જગન્નામ્ના તદુચ્યતે ।
અત્યચ્છે પરમાકાશે બન્ધમોક્ષદૃશઃ કુતઃ

ચિન્નભઃસ્પન્દમાત્રાત્મ સંકલ્પાત્મતયા જગત્ ।
સદ્ભૂતમયમેવેદં ન પૃથ્વ્યાદિમયં ક્વચિત્

નેહ દેશો ન કાલોઽસ્તિ ન દ્રવ્યં ન ક્રિયા ન ખમ્ ।
સદિવાખિલમુચ્છૂનં વાપ્યનુચ્છૂનમપ્યસત્

ભાતિ કેવલમેવેત્થં પરમાર્થઘનં ઘનમ્ ।
યન્ન શૂન્યં ન વાઽશૂન્યમત્યચ્છં ગગનાદપિ

સાકારમપ્યનાકારમસદેવાતિભાસ્વરમ્ ।
અતિશુદ્ધૈકચિન્માત્રસ્ફારં સ્વપ્નપુરં યથા

નિર્વાણમેવમિદમાતતમિત્થમન્ત-
શ્ચિદ્વ્યોમ્ન આવિલમનાવિલરૂપમેવ ।
નાનેવ ન ક્વચિદપિ પ્રસૃતં ન નાના
શૂન્યત્વમમ્બર ઇવામ્બુનિધૌ દ્રવત્વમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ જગતઃ પરમાર્થમયત્વવર્ણનં નામ પઞ્ચપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ