યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.54-2

ચતુઃપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીભગવાનુવાચ ।
ભૂય એવ મહાબાહો શ્રૃણુ મે પરમં વચઃ ।
યત્તેઽહં પ્રીયમાણાય વક્ષ્યામિ હિતકામ્યયા

માત્રાસ્પર્શા હિ કૌન્તેય શીતોષ્ણસુખદુઃખદાઃ ।
આગમાપાયિનો નિત્યાસ્તાંસ્તિતિક્ષસ્વ ભારત

તે તુ નૈકાત્મનશ્ચાન્યે ક્વાઽતો દુઃખં ક્વ વા સુખમ્ ।
અનાદ્યન્તેઽનવયવે કુતઃ પૂરણખણ્ડને

સંસ્થિતા સ્પર્શમાત્રાખ્યા માત્રાસ્પર્શભ્રમાત્મકઃ ।
સમદુઃખસુખો ધીરઃ સોઽમૃતત્વાય કલ્પતે

સર્વત્વાદાત્મનશ્ચૈતે સુભેદાઃ સંસ્થિતા ઇવ ।
અસદ્રૂપાસ્ત્વસદ્રૂપં કથં સોઢું ન શક્યતે

મનાગપિ ન વિદ્યન્તે સુખદુઃખે તુ સર્વશઃ ।
સર્વત્વાદાત્મતત્ત્વસ્ય સત્તા કથમનાત્મનઃ

નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ।
નાસ્ત્યેવ સુખદુઃખાદિ પરમાત્માસ્તિ સર્વગઃ

સત્ત્વાસત્ત્વમતી ત્યક્ત્વા ચૈતયોર્જગદાત્મનોઃ ।
ત્યક્ત્વા ન કિંચિન્મધ્યે ચ શેષે બદ્ધપદો ભવ

ન હૃષ્યતિ સુખૈરાત્મા દુઃખૈર્ગ્લાયતિ નોઽર્જુન ।
દૃશ્યદૃક્વેતનાત્માપિ શરીરાન્તર્ગતોઽપિ સન્

જડં ચિત્તાદિ દુઃખસ્ય ભાજનં દેહતાં ગતમ્ ।
ન ચૈતસ્મિન્ક્ષતે ક્ષીણે કિંચિદેવાત્મનઃ ક્ષતમ્

જડં દેહાદિ દુઃખાદેર્યદિદં ભોક્તૃસંસ્થિતમ્ ।
તન્માયાભ્રમમેવાઙ્ગ વિદ્ધ્યબોધવશોત્થિતમ્

ન કિંચિદેવ દેહાદિ ન ચ દુઃખાદિ વિદ્યતે ।
આત્મનો યત્પૃથગ્ભૂતં કિં કેનાતોઽનુભૂયતે

યદિદં કથયામ્યત્ર તેનૈવાતો વિનશ્યતિ ।
ભ્રાન્તિર્દુઃખમબોધોત્થા સમ્યગ્બોધેન ભારત

યથા રજ્જ્વામહિભયં બોધાન્નશ્યત્યબોધજમ્ ।
તથા દેહાદિદુઃખાદિ બોધાન્નશ્યત્યબોધજમ્

વિષ્વગ્વિશ્વમજં બ્રહ્મ ન નશ્યતિ ન જાયતે ।
ઇતિ સત્યં પરં વિદ્ધિ બોધઃ પરમ એષ સઃ

બ્રહ્મામ્બુધૌ તરઙ્ગત્વં કિંચિદ્ભૂત્વા વિલીયતે ।
બ્રહ્માવર્તે સ્ફુરસ્યદ્ય બ્રહ્મૈવાસિ નિરામયમ્

યાવત્કાલક્રિયાદેશાસ્ત્વમહંસૈનિકા ઇવ ।
બ્રહ્મણીવ પરિસ્પન્દા નાત્ર સ્તઃ સદસદ્ભ્રમૌ

જહિ માનં મદં શોકં ભયમીહાં સુખાસુખે ।
દ્વૈતમેતદસદ્રૂપમેકઃ સદ્રૂપવાન્ભવ

પુરુષાક્ષૌહિણીનાં ચ ક્ષયેણાનુભવાત્મના ।
બ્રહ્મણા બૃહિતં શુદ્ધં બ્રહ્મ બ્રહ્મમયં કુરુ

અસંવિદન્સુખં દુઃખં લાભાલાભૌ જયાજયૌ ।
શુદ્ધં બ્રહ્મૈકતાં ગચ્છ બ્રહ્માબ્ધિસ્ત્વં હિ ભારત

લાભાલાભસમો ભૂત્વા ભૂત્વા નૂનં ન કિંચન ।
ખણ્ડવાત ઇવાસ્પન્દી પ્રકૃતં કાર્યમાચર

યત્કરોષિ યદશ્નાસિ યજ્જુહોષિ દદાસિ યત્ ।
યત્કરિષ્યસિ કૌન્તેય તદાત્મેતિ સ્થિરો ભવ

યન્મયો યો ભવત્યન્તઃ સ તદાપ્નોત્યસંશયમ્ ।
બ્રહ્મસત્યમવાપ્તું ત્વં બ્રહ્મસત્યમયો ભવ

અનપેક્ષફલં બ્રહ્મ ભૂત્વા બ્રહ્મેતિ ભાવિતમ્ ।
ક્રિયતે કેવલં કર્મ બ્રહ્મજ્ઞેન યથાગતમ્

કર્મણ્યકર્મ યઃ પશ્યત્યકર્મણિ ચ કર્મ યઃ ।
સ બુદ્ધિમાન્મનુષ્યેષુ સ ચોક્તઃ કૃત્સ્નકર્મકૃત્

મા કર્મફલહેતુર્ભૂર્મા તે સઙ્ગોઽસ્ત્વકર્મણિ ।
યોગસ્થઃ કુરુ કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ધનંજય

કર્માસક્તિમનાશ્રિત્ય તથા નાશ્રિત્ય મૂઢતામ્ ।
નૈષ્કર્મ્યમપ્યનાશ્રિત્ય સમસ્તિષ્ઠ યથાસ્થિતમ્

ત્યક્ત્વા કર્મફલાસઙ્ગં નિત્યતૃપ્તો નિરાશ્રયઃ ।
કર્મણ્યભિપ્રવૃત્તોઽપિ નૈવ કિંચિત્કરોતિ સઃ

આસક્તિમાહુઃ કર્તૃત્વમકર્તુરપિ તદ્ભવેત્ ।
મૌર્ખ્યે સ્થિતે હિ મનસિ તસ્માન્મૌર્ખ્યં પરિત્યજેત્

પરં તત્ત્વજ્ઞમાશ્રિત્ય નિરાસક્તેર્મહાત્મનઃ ।
સર્વકર્મરતસ્યાપિ કર્તૃતોદેતિ ન ક્વચિત્

અકર્તૃત્વાદભોક્તૃત્વમભોક્તૃત્વાત્સમૈકતા ।
સમૈકત્વાદનન્તત્વં તતો બ્રહ્મત્વમાતતમ્

નાનાતામલમુત્સૃજ્ય પરમાત્મૈકતાં ગતઃ ।
કુર્વન્કાર્યમકાર્યં ચ નૈવ કર્તા ત્વમર્જુન

યસ્ય સર્વે સમારમ્ભાઃ કામસંકલ્પવર્જિતાઃ ।
જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધકર્માણં તમાહુઃ પણ્ડિતં બુધાઃ

સમઃ સૌમ્યઃ સ્થિરઃ સ્વસ્થઃ શાન્તઃ સવાર્થનિસ્પૃહઃ ।
યસ્તિષ્ઠતિ સ સવ્યગ્રોઽપ્યલમવ્યગ્રતાં ગતઃ

નિર્દ્વન્દ્વો નિત્યસત્ત્વસ્થો નિર્યોગક્ષેમ આત્મવાન્ ।
યથાપ્રાપ્તાનુવર્તી ત્વં ભવ ભૂષિતભૂતલઃ

કર્મેન્દ્રિયાણિ સંયમ્ય ય આસ્તે મનસા સ્મરન્ ।
ઇન્દ્રિયાર્થાન્વિમૂઢાત્મા મિથ્યાચારઃ સ ઉચ્યતે

યસ્ત્વિન્દ્રિયાણિ મનસા નિયમ્યારભતેઽર્જુન ।
કર્મેન્દ્રિયૈઃ કર્મયોગમસક્તઃ સ વિશિષ્યતે

આપૂર્યમાણમચલપ્રતિષ્ઠં
સમુદ્રમાપઃ પ્રવિશન્તિ યદ્વત્ ।
તદ્વત્કામા યં પ્રવિશન્તિ સર્વે
સ શાન્તિમાપ્નોતિ ન કામકામી

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ અર્જુનોપાખ્યાને આત્મજ્ઞાનોપદેશો નામ ચતુષ્પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ