યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.47-2

સપ્તચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચિત્તત્ત્વસ્ય ફલસ્યેવ ચિતઃ સ્વાપાપરક્રમાત્ ।
સ્વસત્તાસંનિવેશેન યઃ સ સર્ગ ઇતિ સ્થિતઃ

દેશકાલક્રિયાદીનામપિ તન્મયરૂપતઃ ।
ઇદમન્યદિદં ચાન્યદિતિ નાત્રોપપદ્યતે

સમસ્તશબ્દશબ્દાર્થવાસનાકલનાવિદઃ ।
એકાત્મત્વાદસચ્ચેદમિતિ સંકથ્યતે કથમ્

ફલસ્યાન્તઃસંનિવેશો નામાનુક્રમતો યથા ।
ચિતઃ સ્વસત્તાઘનતાઽનાના નાના સ્થિતા તથા

અનાનૈવાપિ નાનૈવ ક્ષુબ્ધેવાક્ષુભિતૈવ ચ ।
યથા ફલાન્તઃ સ્વાસત્તા ચિદન્તઃ સિદ્ધયસ્તથા

જગન્નગરમાદર્શે ચિતઃ સ્વં પ્રતિબિમ્બિતમ્ ।
કચતીવાઽકચદપિ શિલાન્તઃસંનિવેશવત્

પરમે ચિન્મણૌ સન્તિ જગત્કોટિશતાન્યપિ ।
ચિન્તામણાવનન્તાનિ ફલાનીવાર્પિતાન્યલમ્

ચિત્સમુદ્ગક એવેદં તદઙ્ગોત્કીર્ણમાતતમ્ ।
જગન્મૌક્તિકમાભાતિ તદંશમયમન્યવત્

અહોરાત્રં વિકરયન્વેદનાવેદનાન્યલમ્ ।
ચિદાદિત્યઃ સ્થિતો ભાસ્વાઞ્જગદ્દ્રવ્યાણિ દર્શયન્

સમુદ્રકોટરાવર્તપયઃસ્પન્દવિલાસવત્ ।
અનાનૈવ ચ નાના ચિચ્છિલાન્તઃસંનિવેશવત્

યદસ્તિ તચ્ચિતિ શિલાશરીરે શાલભઞ્જિકા ।
યન્નાસ્તિ તચ્ચિતિ શિલાશરીરે શાલભઞ્જિકા

ભાવાભાવેષુ યત્સત્યં ચિન્મજ્જાકલ્પમેવ તત્ ।
મજ્જાસારા પદાર્થશ્રીસ્તન્મયં સ્યાત્તદેવ હિ

પદ્મનાનાદિશબ્દાર્થસ્ત્યક્ત્વા યદ્વચ્છિલોદરમ્ ।
નાના તદ્વદિદં નાના તદેતન્મયમદ્વયમ્

નાનાપ્યેકતયાઽનાના પદ્મબિમ્બં શિલોદરમ્ ।
યથા તદવિભાગાત્મ તથેદં ચિદ્ધનાન્તરમ્

યથાઽમલપયઃકોશઃ સ્થલધિયાં તુ ભાનુભાઃ ।
સન્નેવાસન્નિવૈવં ચિન્નૈવ ત્વં સદસદ્વપુઃ

યથા સમ્યક્ પયોરાશિઃ કોટરે કલનોન્મુખમ્ ।
દ્રવત્વાત્સ્પન્દતેઽસ્પન્દં તથેદં ચિદ્ધનાન્તરમ્

ચિચ્છિલાશઙ્ખપદ્મૌઘસ્તન્મયત્વેઽપ્યતન્મયઃ ।
જગદ્વિદ્ધિ સપદ્માદિપદાર્થં ચિચ્છિલાન્તરમ્

મહાશિલાઘનોઽપ્યેષ ચિદ્ધનસ્થં શિલોદરમ્ ।
અરન્ધ્રોનિર્દ્વયોઽચ્છોઽજઃ સંશાન્તઃસંનિવેશવત્

તપતીદં જગદ્બ્રહ્મ શરત્કાલ ઇવામલમ્ ।
સ્ફુરતીદં જગદ્બ્રહ્મ સૌમ્યઃ સોમ ઇવ દ્રુતઃ

બ્રહ્મણીદં સુષુપ્તાભં નાસ્ત્યનાશં શિલાબ્જવત્ ।
બ્રહ્મત્વં બ્રહ્મણિ યથા તથૈવેદં જગત્સ્થિતમ્

નાનયોર્વિદ્યતે મેદસ્તરુપાદપયોરિવ ।
યાનીમાનિ જગન્તીહ નાન્યત્તાનિ ચિદાકૃતેઃ

ભાવાભાવાદિ નાસ્ત્યેષાં તસ્યા ઇવ કદાચન ।
બ્રહ્મૈવ જગદાભાસં મરુતાપો યથા જલમ્

બ્રહ્મૈવાલોકનાચ્છુદ્ધં ભવત્યમ્બુ યથાતપઃ ।
મેર્વાદેસ્તૃણગુલ્માદેશ્ચિત્તાદેર્જગતોઽપિ ચ

પરમામ્બુવિભાગેન યદ્રૂપં તત્પરં વિદુઃ ।
તત્સમૂહસ્તદેવોચ્ચૈશ્ચિત્તં મેરુતૃણાદિકમ્

યત્સૌક્ષ્મ્યેઽપિ હિ સારાત્મ સ્થૌલ્યે સારતરં હિ તત્ ।
યથા રસાત્મિકા શક્તિઃ પરમાણુતયાઽનઘ

સ્થિતા જગત્પદાર્થેષુ પાયસી બ્રહ્મતા તથા ।
રસશક્તિર્યથા નાનાતૃણગુલ્મલતામ્ભસામ્

તથા નાનાતયોદેતિ સૈવાસૈવેવ બ્રહ્મતા ।
યૈષા રૂપવિલાસાનામાલોકપરમાણુતા

ગુણગુણ્યર્થસત્તાત્મરૂપિણ્યાસાં પરાત્મતા ।
ચિતિ ચિત્તેઽસ્તિ મેર્વાદિ તદભિવ્યઞ્જનાત્મનિ

પિચ્છપક્ષૌઘકાઠિન્યં મયૂરાણ્ડરસે યથા ।
ચિતિ તત્ત્વેઽસ્તિ નાનાતા તદભિવ્યઞ્જનાત્મનિ

વિચિત્રપિચ્છિકાપુઞ્જો મયૂરાણ્ડરસે યથા ।
યથા નાનાત્મિકે હ્યેવ બર્હ્યણ્ડરસબર્હિતે

વિવેકદૃષ્ટ્યા દૃષ્ટે તે તથા બ્રહ્મ જગત્સ્થિતમ્ ।
સનાનાતોઽપ્યનાનાતો યથાઽણ્ડરસબર્હિણઃ

અદ્વૈતદ્વૈતસત્તાત્મા તથા બ્રહ્મજગદ્ભ્રમઃ ।
યથા સદસતોઃ સત્તા સમતાયામવસ્થિતિઃ

યતઃ સદસતો રૂપં ભાવસ્થં વિદ્ધિ તં પરમ્ ।
નાનાઽનાનાત્મકમિદં ત્વનુભૂતં નસંભવમ્

ચિજ્જગદ્વલનં પશ્ય બર્હ્યણ્ડે રસબર્હિણમ્ ।
યથા જગતિ ચિત્તત્ત્વં ચિત્તત્ત્વે યજ્જગત્તથા ।
નાનાઽનાનાત્મકૈકં ચ મયૂરાણ્ડરસો યથા

નાનાપદાર્થભ્રમપિચ્છપૂર્ણા
જગન્મયૂરાણ્ડરસશ્ચિદાદ્યા ।
મયૂરરૂપં ત્વમયૂરમન્તઃ
સત્તાપદં વિદ્ધિ કુતોઽસ્તિ ભેદઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દેવ૦ મોક્ષો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂર્વાર્ધે ચિદ્ધનોપદેશો નામ સપ્તચત્વારિંશઃ સર્ગઃ