યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.46-2

ષટ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્સર્વસારજ્ઞ ત્વયૈષા બિલ્વરૂપિણી ।
મહાચિદ્ધનસત્તેહ કથિતેતિ મતિર્મમ

ચિન્મજ્જારૂપમખિલમહંતાદીદમાતતમ્ ।
ન મનાગપિ ભેદોઽસ્તિ દ્વૈતૈક્યકલનાત્મકઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યથા બ્રહ્માણ્ડકૂશ્માણ્ડમજ્જામેર્વાદિસંસ્થિતિઃ ।
તથા ચિદ્વિલ્વમજ્જેયં બ્રહ્માણ્ડાદિજગત્સ્થિતિઃ

સૃષ્ટિચિદ્વિલ્વમજ્જા સ્યાત્સ્વાધારાન્યત્વસંભવે ।
વિનાશઃ સર્વગસ્યાસ્ય ન ચૈતત્સંભવત્યલમ્

ચિતેર્મરીચબીજસ્ય જગદાખ્યા ચમત્કૃતિઃ ।
સ્થિતા સૌષુપ્તસૌમ્યાન્તઃ શિલાન્તઃસંનિવેશવત્

અત્રેમામિન્દુવદન ચિત્રાં વિસ્મયકારિણીમ્ ।
વર્ણ્યમાનાં મયા રમ્યામન્યામાખ્યાયિકાં શ્રૃણુ

સ્નિગ્ધા સ્પષ્ટા મૃદુસ્પર્શા મહાવિસ્તારશાલિની ।
નિવિડા નિત્યમક્ષુબ્ધા ક્વચિદસ્તિ મહાશિલા

તસ્યામન્તઃ પ્રફુલ્લાનિ પદ્માનિ સુબહૂન્યપિ ।
સરસ્યામિવ રમ્યાણિ તાન્યનન્તાનિ સન્તિ વૈ

અન્યોન્યપ્રોતપત્રાણિ મિથો વિઘટિતાનિ ચ ।
મિથશ્ચોપનિગૂઢાનિ ગૂઢાનિ પ્રકટાનિ ચ

અધોમુખાન્યૂર્ધ્વમુખાન્યપિ તિર્યઙ્મુખાનિ ચ ।
મિથોમિલિતમૂલાનિ મિથઃપ્રોતમુખાન્યપિ

કર્ણિકાજાલમૂલાનિ મૂલાન્તઃકર્ણિકાનિ ચ ।
ઊર્ધ્વમૂલાન્યધોમૂલાન્યમૂલાનીતરાણિ ચ

તેષાં ચ નિકટે સન્તિ શઙ્ખાઃ શતસહસ્રશઃ ।
ચક્રૌઘાશ્ચ મહાકારાઃ પદ્મવત્સંનિવેશિનઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સત્યમેતન્મયા દૃષ્ટા તાદૃશી સા મહાશિલા ।
શાલગ્રામે હરેર્ધામ્નિ વિદ્યતે પરિવારિણી

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવમેતદ્વિજાનાસિ દૃષ્ટવાનસિ તાં શિલામ્ ।
યો યશ્ચ તત્ર વૈ પ્રાણઃ સમસ્તાદૃગનન્તરઃ

મયા ત્વિયમપૂર્વૈવ શિલેહ કથિતા તવ ।
યસ્યામન્તર્મહાકુક્ષૌ સર્વમસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ

ચિચ્છિલૈષા મયોક્તા તે યસ્યામન્તર્જગન્તિ વૈ ।
ઘનત્વૈકાત્મકત્વાદિવશાદેષા શિલૈવ ચિત્

અપ્યત્યન્તઘનાઙ્ગાયાઃ સુનીરન્ધ્રાકૃતેરપિ ।
વિદ્યતેઽન્તર્જગદ્વૃન્દં વ્યોમ્નીવ વિપુલાનિલઃ

દ્યૌઃ ક્ષમા વાયુરાકાશં પર્વતાઃ સરિતો દિશઃ ।
સન્તિ તસ્યાં શિલાયાં ચ સુષિરં ન મનાગપિ

અસ્યામેવ ઘનાઙ્ગાત્મ જગત્પદ્મં વિજૃમ્ભતે ।
એતસ્માદ્વસ્તુતો નાન્યદન્યચ્છુદ્ધાત્મકં ચ વા

શઙ્ખપદ્માદિકં લોકં પાષાણે લિખ્યતે યથા ।
ભૂતં ભવદ્ભવિષ્યચ્ચ શિલાયાં શાલભઞ્જિકા

તથાસ્તિ તત્ર તત્સર્વં સંસ્થાનં વસ્તુતો યથા ।
ઉપલાન્તઃ સંનિવેશો નાનાત્માપ્યેકપિણ્ડતામ્

યથાદત્તે તથૈષા ચિત્પિણ્ડાકારૈકિકાં ઘનામ્ ।
યથા પદ્મઃ શિલાકોશાદભિન્નસ્તદ્વપુર્મયઃ

તથા સર્ગશ્ચિતો રૂપાદભિન્નોઽપિ વપુર્મયઃ ।
સુષુપ્તાવસ્થયા ચક્રપદ્મલેખાઃ શિલોદરે

યથા સ્થિતાશ્ચિતેરન્તસ્તથેયં જગદાવલી ।
શિલાન્તઃ પદ્મલેખાલી મરિચાન્તશ્ચમત્કૃતિઃ

નોદેતિ નાસ્તમાયાતિ યથા સર્ગસ્તથા ચિતૌ ।
યથા પુરન્ધ્ર્યાં મર્ત્યોઽન્તર્મજ્જા વા બિલ્વગા યથા

તથાઽનન્તવિકારાઢ્યા ચિતૌ બ્રહ્માણ્ડમણ્ડલી ।
વિકારાદિ તદેવેતિ મુધૈવોક્તિરનર્થિકા

તત્તાં સમુપયાત્યાશુ જલબિન્દુરિવામ્ભસિ ॥
અનન્તત્વાચ્ચિતેરેતદ્વિકારાદિ ચિતેરિતિ

ઉક્ત્યા સંપદ્યતે યચ્ચ તલ્લયેન વિલીયતે ।
બ્રહ્મૈવેદં વિકારાદિ વિકારાદ્યર્થવર્જિતમ્

વર્જનાવર્જનેઽર્થસ્ય બ્રહ્મૈવાનન્તતાવશાત્ ।
બ્રહ્મ સ્થિતં વિકારાદિ બ્રહ્મૈવોત્પાદિતં ક્રમાત્

અત્રાન્યાર્થમિદં વિદ્ધિ મૃગતૃષ્ણામ્ભસા સમમ્ ।
બીજં પુષ્પફલાન્તસ્થં બીજાન્તર્નાન્યદાત્મકમ્

યાદૃશી બીજસત્તા સા ભવન્તી યાત્યથોત્તરમ્ ।
ચિદ્ધને ચિદ્ધનત્વં યત્સ એવ ત્રિજગત્ક્રમઃ

એકત્વમેતયોર્દ્વિત્વમેકાભાવે દ્વયોઃ ક્ષતિઃ ।
જગદન્યભવોદ્ભૂતિર્ન કદાચિત્તદીદૃશમ્

ચિદચિન્ન કદાચિચ્ચ દ્વયમન્તર્મિથોઽદ્વયમ્ ।
મહાશિલાન્તરે ભેદો લેખાત્માસ્તિ યથા બહુઃ ।
તદન્યાનન્યમજ્જાદિ ચિદ્ધને ત્રિજગત્તથા

રેખોપરેખાવલિતા યથૈકા પીવરી શિલા ।
તથા ત્રૈલોક્યવલિતં બ્રહ્મૈકમિતિ દૃશ્યતે

એતચ્છિલાન્તરબ્જાદિ યથા નિત્યં સુષુપ્તકમ્ ।
નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ તથાઽહંતા જગદ્ગતિઃ

યથા શિલાન્તર્લેખાદિ ભિદ્યતે ન શિલાન્તરાત્ ।
તત્સારત્વાજ્જગત્કર્તૃ કર્તૃત્વાદિજગચ્ચિતિઃ

યથા શિલાન્તરબ્જાનાં સ્પન્દાસ્પન્દભવાભવાઃ ।
વિષયત્વં ન ગચ્છન્તિ કર્તારો જગતસ્તથા

નેદં કદાચિત્ક્રિયતે ન કદાચન નશ્યતિ ।
અદ્રિવત્પ્રભવોલ્લાસવિલાસાવેદનાત્મકમ્

યથા યત્ર યદાકારં તથા તત્ર તદેવ હિ ।
બ્રહ્મસત્તાત્મકં સર્વં સુષુપ્તસ્થમિવ સ્થિતમ્

ભૂરિભાવવિકારાઢ્યો યોઽયં જગદુરુભ્રમઃ ।
સુષુપ્તમેવ તદ્વિદ્ધિ શિલાન્તઃ પઙ્કજાદિવત્

નિત્યં સુષુપ્તપદમેવ જગદ્વિલાસઃ
સમ્યક્પ્રશાન્તસમચિદ્ધનખાત્મકત્વાત્ ।
પદ્માઃ શિલાન્તરિવ સર્ગદશાસ્ત્વસારા
દૃષ્ટા ન દેહમુપયાન્તિ કદાચિદેવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ શિલાકોશોપદેશો નામ ષટ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ