યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.46

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પરમાર્થફલે જ્ઞાતે મુક્તૌ પરિણતિં ગતે ।
બોધોઽપ્યસદ્ભવત્યાશુ પરમાર્થો મનોમૃગઃ

ક્વાપિ સા મૃગતા યાતિ પ્રક્ષીણસ્નેહદીપવત્ ।
પરમાર્થદશૈવાસ્તે તત્રાનન્તાવભાસિની

ધ્યાનદ્રુમફલપ્રાપ્તૌ બોધતામાગતં મનઃ ।
વજ્રસારાં સ્થિતિં ધત્તે છિન્નપક્ષ ઇવાચલઃ ॥
મનસ્તા ક્વાપિ સંયાતિ તિષ્ઠત્યચ્છૈવ બોધતા ।
નિર્બાધા નિર્વિભાગા ચ સર્વાઽખર્વાત્મિકા સતી

સુવિવિક્તતયા ચિત્તસત્તા બોધતયોદિતા ।
અનાદ્યન્તા ભવત્યચ્છપ્રકાશફલદાયિની

સ્વયમેવ તતસ્તત્ર નિરસ્તસકલૈષણમ્ ।
અનાદ્યન્તમનાયાસં ધ્યાનમેવાવશિષ્યતે

યાવન્નાધિગતં બ્રહ્મ ન વિશ્રાન્તં પરે પદે ।
તાવત્તન્મનનત્વેન ન ધ્યાનમવગમ્યતે

પરમાર્થૈકતામેન્ય ન જાને ક્વ મનો ગતમ્ ।
ક્વ વાસના ક્વ કર્માણિ ક્વ હર્ષામર્ષસંવિદઃ

કેવલં દૃશ્યતે યોગી ગતો ધ્યાનૈકનિષ્ઠતામ્ ।
સ્થિતો વજ્રસમાધાને વિપક્ષ ઇવ પર્વતઃ

વિરસાખિલભોગસ્ય પ્રશાન્તેન્દ્રિયસંવિદઃ ।
નીરસાશેષદૃશ્યસ્ય સ્વાત્મારામસ્ય યોગિનઃ

ક્રમેણ વિગલદ્વૃત્તેર્બલાદ્વિશ્રાન્તિમીયુષઃ ।
અર્થાયાતં સમાધાનં કેન નામ વિચાર્યતે

તાવદ્વિષયવૈરસ્યં ભાવયન્ત્યુચિતાશયાઃ ।
ન પશ્યન્ત્યેવ તાન્યાવદ્ભોગાંશ્ચિત્રનરો યથા

અપશ્યઞ્જાગતાનર્થાન્નિર્વાસનતયાત્મવાન્ ।
બલાદ્વજ્રસમાધાને ત્વન્યેનેવ નિવેશ્યતે।

પ્રાવૃષીવ નદીપૂરો યઃ સમાધિરુપસ્થિતઃ ।
બલાદેવ તમાયાતં ભૂયશ્ચલતિ નો મનઃ

સર્વાર્થશીતલત્વેન બલાદ્ધ્યાને યદાઽઽગતમ્ ।
જ્ઞાનાદ્વિષયવૈરસ્ય સ સમાધિર્હિ નેતરઃ

દૃઢં વિષયવૈરસ્યમેવ ધ્યાનમુદાહૃતમ્ ।
તદેવ પરિપાકેન વજ્રસારં ભવત્યલમ્

તદેતદ્ભોગવૈતૃષ્ણ્યં ધ્યાનમઙ્કુરિતં હિ તત્ ।
તદેવ પીઠબન્ધેન બદ્ધં ભવતિ બન્ધુરમ્

સમ્યગ્જ્ઞાનં સમુચ્છૂનં સદૈવોજ્ઝિઽતવાસનમ્ ।
ધ્યાનં ભવતિ નિર્વાણમાનન્દપદમાગતમ્

અસ્તિ ચેદ્ભોગવૈતૃષ્ણ્યં કિમન્યદ્ધ્યાનદુર્ધિયા ।
નાસ્તિ ચેદ્ભોગવૈતૃષ્ણ્યં કિમન્યદ્ધ્યાનદુર્ધિયા

દૃશ્યસ્વદનમુક્તસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનવતો મુનેઃ ।
નિર્વિકલ્પં સમાધાનમવિરામં પ્રવર્તતે

યસ્મૈ ન સ્વદતે દૃશ્યં સ સંબુદ્ધ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
ન સ્વદન્તે યદા ભોગાઃ સમ્યગ્બોધસ્તથોદિતઃ

યસ્ય સ્વભાવવિશ્રાન્તિઃ કથં તસ્યાસ્તિ ભોગિતા ।
અસ્વભાવો હિ ભોગિત્વં તત્ક્ષયે તત્કથં કુતઃ

શ્રુતપાઠજપાન્તેષુ સમાધિનિરતો ભવેત્ ।
સમાધિવિરતઃ શ્રાન્તઃ શ્રુતપાઠજપાઞ્છ્રયેત્

નિર્વાણમામીત નિરસ્તખેદં સમસ્તશઙ્કાસ્તમયાભિરામમ્ ।
સુષુપ્તસૌમ્યં સમશાન્તચિત્તં શરદ્ધનાભોગવિશુદ્ધમન્તઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે સામ્યાવબોધનો નામ ષટ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ