યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.45-2

પઞ્ચચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અત્રેમામવબોધાય વિસ્મયોલ્લાસકારિણીમ્ ।
અપૂર્વાં ચૈવ સંક્ષેપાદ્રામ રમ્યાં કથાં શ્રૃણુ

યોજનાનાં સહસ્રાણિ વિપુલં વિમલં સ્ફુટમ્ ।
યુગૈરપ્યજરદ્રૂપમસ્તિ બિલ્વફલં મહત્

અવિનાશરસાધારં સુધામધુરસારવત્ ।
પુરાણમપિ બાલેન્દુદલમાર્દવસુન્દરમ્

વ્યૂહમધ્યમહામેરું મન્દરાદ્રિરિવાચલમ્ ।
મહાકલ્પાન્તવાત્યાયા અપિ વેગૈરચાલિતમ્

યોજનાયુતકોટીનાં કોટિલક્ષશતૈરપિ ।
વૈપુલ્યેનાપરિચ્છેદ્યં મૂલમાદ્યં જગત્સ્થિતેઃ

યસ્ય બિલ્વફલસ્યોચ્ચૈબ્રહ્માણ્ડાનિ સમીપતઃ ।
હરન્તિ લીલાં શૈલાધો રાજિકાકણપદ્ધતેઃ

સ્યન્દમાનરસાપૂરાં સ્વાદ્વીં રસચમત્કૃતિમ્ ।
યસ્યાતિશેતે નો કશ્ચિદપિ રાઘવ ષડ્રસઃ

ન કદાચન પાકેન પાતં તેન સમેતિ યત્ ।
સદૈવ પક્વમપ્યઙ્ગ જરસા યન્ન બાધ્યતે

બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રરુદ્રાદ્યા જરઠાઃ કેચિદેવ ન ।
યસ્યોત્પત્તિં વિજાનન્તિ મૂલં વા વૃન્તમેવ ચ

અદૃષ્ટાઙ્કુરવૃક્ષસ્ય ત્વદૃષ્ટકુસુમાકૃતેઃ ।
અસ્તમ્ભમૂલશાખસ્ય ફલસ્યાસ્ય મહાકૃતેઃ

એકપિણ્ડઘનાકારવિતતસ્થૌલ્યશાલિનઃ ।
યસ્યોત્પત્તિવિકારાદિપરિણામો ન દૃશ્યતે

સમસ્તફલસારસ્ય ફલસ્યાસ્ય મહાકૃતેઃ ।
ન મજ્જા નાષ્ઠિ વિતતો નિર્વિકારો નિરઞ્જનઃ

શિલાન્તરિવ નીરન્ધ્રઃ સ્યન્દમાનેન્દુબિમ્બવત્ ।
રસં સ્વસંવિદાસ્વાદ્યં સ્યન્દમાન ઇવામૃતમ્

કોશઃ સકલસૌખ્યાનાં શીતલાલોકકારકઃ ।
શૈલાભોઽમૃતપિણ્ડાભો મજ્જાઆત્મફલસ્થિતેઃ

તસ્માત્પરમમજ્જા તુ યાસૌ સ્વાત્મચમત્કૃતિઃ ।
અનન્તરક્ષિતો નિત્યમનન્યઃ શ્રીફલં ગતઃ

સ્વસંનિવેશવૈચિત્ર્યમન્યત્વફલતાં ગતામ્ ।
અત્યજન્ત્યા તયા તન્વ્યા સ્થૂલયાપ્યતિબાલયા

ઇયમસ્મીતિ કલનાદસદપ્યન્યતામલમ્ ।
ભેદાદ્યસંભવદિદં સ્વયમુત્પાદ્ય ભાવિતમ્

અહંકલાસમુદયસમનન્તરમેવ સા ।
વલિતાકાશશબ્દાઙ્ગત્રૈલોક્યપરમાણુભિઃ

ઇત્યનુક્રમતો યાતા સંવિચ્છક્તિસ્વરૂપતામ્ ।
મજ્જા પ્રાક્ સંનિવેશં સ્વં તમેવાપ્ય સમુજ્ઝતી

સંવિચ્છક્તયા તયા તત્ર તતસ્તરલરૂપયા ।
નિજ એવ સમે રૂપે દૃગિત્થં સંપ્રસારિતા

ઇદં વ્યોમ મહાનન્તમિયં કાલમયી કલા ।
ઇયં નિયતિરિત્યુક્તા ક્રિયેયં સ્પન્દરૂપિણી

અયં સંકલ્પવિસ્તારસ્ત્વયમાશાન્તરભ્રમઃ ।
રાગદ્વેષસ્થિતિરિયં હેયોપાદેયધીરિયમ્

ઇયં ત્વત્તા ત્વિયં મત્તા તત્તેયં સંસ્થિતા સ્વયમ્ ।
બ્રહ્માણ્ડૌઘોઽયમૂર્ધ્વસ્થઃ સ્વયમઙ્ગોર્ધ્વમપ્યધઃ

અયં પુરઃ પાર્શ્વતોઽયં પશ્ચાદારાદ્દવીયસી ।
ઇદં ભૂતં વર્તમાનં ભવિષ્યત્ત્વિદમિત્યપિ

ઇદમન્તઃસ્થિતાનલ્પકલ્પનામ્ભોરુહાલયમ્ ।
બ્રહ્માણ્ડમણ્ડપાપીડક્રીડામણ્ડપમણ્ડલમ્

અનન્તકલનાતત્ત્વપરિપલ્લવિતા હરેઃ ।
હૃદબ્જકર્ણિકા ચેયં લોકપદ્માક્ષમાલિકા

ઇયં કીર્ણમહારુદ્રગણાપૂરિતકોટરા ।
દીર્ઘાભ્રસરણિર્ભ્રાન્તધ્વંસનેભ્યઃ પ્રભાવિની

ઇયં મેરુઃ કકુભ્યત્ર જગત્પઙ્કજકર્ણિકા ।
સ્ફુરદિન્દુમધૂલ્લાસલમ્પટામરષટ્પદા

ઇયમુદ્દામસૌગન્ધ્યસ્વર્ગશ્રીપુષ્પમઞ્જરી ।
જગજ્જરઠવૃક્ષસ્ય રજોનરકમૂલિનઃ

ઇયં ચ તારાકિંજલ્કા બ્રહ્માર્ણવતટસ્થિતા ।
અપારાપારપર્યન્તા વ્યોમલીલાસરોજિની

ઇયં ક્રિયાપરિગ્રાહા તરઙ્ગતરલાવલી ।
સર્ગાવર્તવિધાનસ્થભૂરિભૂતપરમ્પરા

ઇયત્તયા પ્રસરિણી ક્ષણકલ્પાદિપલ્લવા ।
તેજઃકેસરિણી કાલનલિની વ્યોમપઙ્કજા

ઇમા ભાવવિકારાઢ્યા જરામૃતિવિષૂચિકાઃ ।
વિદ્યાવિદ્યાવિલાસાઢ્યા ઇમાઃ શાસ્ત્રાર્થદૃષ્ટયઃ

ઇતિ સા તસ્ય બિલ્વસ્ય નિજમજ્જાચમત્કૃતિઃ ।
સંકલ્પસંનિવેશાન્તરેવૈવ કૃતસંસ્થિતિઃ

શાન્તા સ્વસ્થા નિરાબાધા સૌમ્યા ભાવનયોજ્ઝિતા ।
કર્તૃત્વમપ્યકર્તૃત્વં કૃત્વાઽકૃત્વેવ સંસ્થિતા

એષૈકિકૈવ વિવિધેવ વિભાવ્યમાના
નૈકાત્મિકા ન વિવિધા નનુ સૈવ સૈવ ।
સત્યાસ્થિતા સકલશાન્તિસમૈકરૂપા
સર્વાત્મિકાતિમહતી ચિતિરૂપશક્તિઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ બિલ્વોપાખ્યાને પઞ્ચચત્વારિંશઃ સર્ગઃ