યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.44-2

ચતુશ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કેવલેનેન્દ્રિયૈઃ સાર્ધં વર્તમાનાર્થવર્તિના ।
અસંગમેન મનસા યત્કરોષિ ન તત્કૃતમ્

યથા પ્રાપ્તિક્ષણે વસ્તુ પ્રથમે તુષ્ટયે તથા ।
ન પ્રાપ્ત્યેકક્ષણાદૂર્ધ્વમિતિ કો નાનુભૂતવાન્

વાઞ્છાકાલે યથા વસ્તુ તુષ્ટયે નાન્યદા તથા ।
તસ્માત્ક્ષણસુખે સક્તિં બાલો બધ્નાતિ નેતરઃ

વાઞ્છાકાલે તુષ્ટયે યત્તત્ર વાઞ્છૈવ કારણમ્ ।
તુષ્ટિસ્ત્વતુષ્ટિપર્યન્તા તસ્માદ્વાઞ્છાં પરિત્યજ

યદિ તત્પદમાપ્તોઽસિ કદાચિત્કાલપર્યયાત્ ।
તદહંભાવનારૂપે ન મઙ્ક્તવ્યં ત્વયા પુનઃ

આત્મજ્ઞાનાચલસ્યાગ્રે રામ વિશ્રાન્તવાનસિ ।
અહંભાવમહાશ્વભ્રે ન પુનઃ પાતમર્હસિ

યત્સ્મૃતાનન્તસદ્દૃષ્ટેર્જ્ઞત્વમેરુશિરઃસ્થિતેઃ ।
પુનર્ગર્ભાનુકારાન્તઃપાતાલે પતનં કુતઃ

દૃશ્યતે તે સ્વભાવોઽયં સમતાસત્યતામયઃ ।
મન્યે ક્ષીણવિકલ્પોઽસિ જાતોઽસિ હતકાલિકઃ

સ્વભાવે સંસ્થિતો રામ ઇત્યાવેદયતીવ મે ।
સૌમ્ય પૂર્ણાર્ણવપ્રખ્યા સમતા નિર્મલા તવ

આશા યાતુ નિરાશત્વમભાવં યાતુ ભાવનમ્ ।
અમનસ્ત્વં મનો યાતુ તવાસઙ્ગેન જીવતઃ

યાં યાં વસ્તુદૃશં યાસિ તસ્યાં તસ્યામવસ્થિતમ્ ।
સત્તાસામાન્યરૂપેણ બ્રહ્મ બૃંહિતચિદ્ધનમ્

અજ્ઞાતાત્મા નિબદ્ધોઽસિ વિજ્ઞાતાત્મા ન બધ્યસે ।
રામ ત્વં સ્વાત્મનાત્માનં બોધયસ્વ બલાદતઃ

યત્ર ન સ્વદતે વસ્તુ સ્વદતે ચ યથાગતમ્ ।
અવાસનત્વં તદ્વિદ્ધિ સામ્યમાકાશકોમલમ્

વાસનારહિતૈરન્તરિન્દ્રિયૈરાહર ક્રિયાઃ ।
ન વિક્રિયામવાપ્નોષિ ખવત્ક્ષોભશતૈરપિ

જ્ઞાતા જ્ઞાનં તથા જ્ઞેયં ત્રયમેકતયાત્મનિ ।
શાન્તાત્માનુભવાઽભવ્યં ન ભૂયો ભવભાગસિ

ચિત્તોન્મેષનિમેષાભ્યાં સંસારપ્રલયોદયૌ ।
વાસનાપ્રાણસંરોધાદનિમેષં મનઃ કુરુ

પ્રાણોન્મેષનિમેષાભ્યાં સંસૃતેઃ પ્રલયોદયૌ ।
તમભ્યાસપ્રયોગાભ્યામુન્મેષરહિતં કુરુ

મૌર્ખ્યોન્મેષનિમેષાભ્યાં કર્મણાં પ્રલયોદયૌ ।
તદ્વિલીનં કુરુ બલાદ્ગુરુશાસ્ત્રાર્થસંયમૈઃ

યથા વાતરજઃસઙ્ગસ્પન્દાત્ખં ભાવવેદનમ્ ।
તથા ચિતશ્ચેત્યતયા સ્પન્દાદિદમુપસ્થિતમ્

દૃશ્યદર્શનસંબન્ધસ્પન્દેનેયં જગદ્ગતિઃ ।
સ્ફુરત્યાલોકકુડ્યાદિસંગજા વર્ણધીરિવ

દૃશ્યદર્શનસંબન્ધસ્પન્દાભાવે ન જાયતે ।
વેદના ભવદાભાસા ચિત્રપુંસામિવાશયે

ચિત્તસ્પન્દોત્થિતા માયા તદભાવે વિલીયતે ।
પયઃસ્પન્દોત્થિતા વીચિસ્તદભાવે વિનશ્યતિ

ત્યાગેન વાસનાંશસ્ય બોધાદ્વા પ્રાણરોધનાત્ ।
ચિત્તે નિસ્પન્દતાં યાતે કુતઃ સ્પન્દસ્ય સંભવઃ

અસંવિત્સ્પન્દમાત્રેણ યાતિ ચિત્તમચિત્તતામ્ ।
પ્રાણાનાં વા નિરોધેન તદેવ ચ પરં પદમ્

દૃશ્યદર્શનસંબન્ધે યત્સુખં પારમાર્થિકમ્ ।
તદન્તૈકાન્તસંવિત્ત્યા બ્રહ્મદૃષ્ટ્યા મનઃક્ષયઃ

યત્ર નાભ્યુદિતં ચિત્તં તત્તત્સુખમકૃત્રિમમ્ ।
ન સ્વર્ગાદૌ સંભવતિ મરૌ હિમગૃહં યથા

ચિત્તોપશમજં સ્ફારમવાચ્યં વચસા સુખમ્ ।
ક્ષયાતિશયનિર્મુક્તં નોદેતિ ન ચ શામ્યતિ

બોધાદ્ભવતિ ચિત્તાન્તો દુર્બોધાચ્ચિત્તવેદિતા ।
બાલવેતાલવત્તેન મોહશ્રીર્ઘનતાં ગતા

વિદ્યમાનમપિ હ્યેતચ્ચિત્તં બોધાદ્વિલીયતે ।
સદપ્યસદિવાભાતિ તામ્રં હેમીકૃતં યથા

જ્ઞસ્ય ચિત્તં ન ચિત્તાખ્યં જ્ઞચિત્તં સત્ત્વમુચ્યતે ।
નામાર્થાન્યત્વભાક્ચિત્તં બોધાત્તામ્રસુવર્ણવત્

ન સંભવતિ ચિત્તત્વં તેન તત્પ્રવિલીયતે ।
ભ્રમઃ શામ્યતિ બોધેન નાભાવો વિદ્યતે સતઃ

અવસ્ત્વેવ વિકલ્પાત્મ ચિત્તાદિ શશશ્રૃઙ્ગવત્ ।
સર્વં તદાત્મનસ્તસ્માત્તદ્ધિ બોધાદ્વિલીયતે

ચિત્તં સત્ત્વં સમાયાતં કિંચિત્કાલં જગત્સ્થિતૌ ।
વિહૃત્ય તુર્યાવસ્થાયાં તુર્યાતીતં ભવત્યતઃ

બ્રહ્મૈવ ભૂરિભવનભ્રમવિભ્રમૌઘૈ-
રિત્થં સ્થિતં સમમનેકતયૈકમેવ ।
સર્વાત્મ સંભવતિ નેતરદઙ્ગ કિંચિ-
ચ્ચિત્તાદિકં ચ ન હૃદીવ હિ સંનિવેશઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂર્વાર્ધે ચિત્તસત્તાસૂચનં નામ ચતુશ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ