યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.42-2

દ્વિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તતઃ સ જીવો ભગવન્દૃષ્ટવાન્દેહસંભ્રમમ્ ।
આદિસર્ગે નભઃસંસ્થઃ કામવસ્થામુપૈતિ હિ

ઈશ્વર ઉવાચ ।
પરસ્માત્પરમે વ્યોમ્નિ પૂર્વોક્તક્રમતો વપુઃ ।
જીવઃ પશ્યતિ સંપન્નં સ ચ સ્વપ્નનરો યથા

સર્વગત્વાચ્ચિદ્ધનસ્ય કાર્યં સ્વપ્નનરોઽપિ હિ ।
યથા કરોત્યાશુ તથા જીવોઽદ્યાપિ શરીરધૃક્

સનાતનોઽહમવ્યક્તઃ પુમાનિત્યભિધાં તતઃ ।
કરોત્યાત્મનિ તેનાશુ પ્રથમઃ પ્રથિતઃ પુમાન્

એવં સ સર્ગે કસ્મિંશ્ચિત્પ્રથમોઽથ સદાશિવઃ ।
કસ્મિંશ્ચિદ્વિષ્ણુરિત્યુક્તો નાભ્યુત્પન્નઃ પિતામહઃ

પિતામહઃ સ કસ્મિંશ્ચિત્કસ્મિંશ્ચિદપિ ચેતરઃ ।
સ ચ સંકલ્પપુરુષઃ સંકલ્પાન્મૂર્તિમાસ્થિતઃ

પુષ્ટઃ પ્રથમસંકલ્પસ્તાં મનોમૂર્તિમાસ્થિતઃ ।
યદ્યથા કલ્પયત્યાશુ તત્તથાનુભવત્યલમ્

તત્ત્વસદ્રૂપમખિલં શૂન્યવેતાલકો યથા ।
ભ્રમદૃષ્ટ્યા તુ સદ્રૂપમિત્યહંતા જગદ્ગતિઃ

દ્રષ્ટાદિપુરુષસ્ત્વેવં સ્વયં સંપદ્યતે હિ યઃ ।
સ નિમેષં પ્રતિ વ્યોમ સમુદેત્યથ નીયતે

નિમેષ એવ કલ્પો યો મહાકલ્પપરમ્પરામ્ ।
પ્રતિભાસવિપર્યાસમાત્રેણાનુભવત્યલમ્

પરમાણૌ પરમાણૌ વ્યોમ્નિ વ્યોમ્નિ ક્ષણે ક્ષણે ।
સર્ગકલ્પમહાકલ્પભાવાભાવા ભવન્તિ તે

દૃશ્યન્તે કેચિદન્યોન્યં સાધર્મ્યાદ્વાસનાગતેઃ ।
મિથઃ કેચિન્ન દૃશ્યન્તે દૃષ્ટેનાથ સદાત્મના

સર્ગાઃ સર્ગેણ સર્વત્ર સંભવન્તિ ન તે શિવે ।
ભવન્તિ પરમે વ્યોમ્નિ વ્યોમરૂપા ઇતિ સ્વયમ્

સ્વયં ચ સદસદ્રૂપા લીયન્તે સ્વપ્નશૈલવત્ ।
સર્ગૈર્ન દેશ આક્રાન્તો ન ચ કાલો ન કર્તૃતા

ન ચૈતે તત્સ્વરૂપા વા ન કલ્પ્યં નાપિ ચ ક્ષણઃ ।
ન ચેદં જાયતે કિંચિન્ન ચ કિંચન નશ્યતિ

સર્વં સંકલ્પરૂપેણ ચિચ્ચમત્કુરુતે ચિતિ ।
સ્વપ્નપત્તનનિર્માણપાતોત્પાતનવજ્જગત્

ન દેશકાલક્રમણં કરોતિ ચ મનાગપિ ।
યથા સંકલ્પશૈલેન દેશકાલાદ્યનન્તકમ્

આક્રાન્તમપિ નાક્રાન્તં તથૈવ જગતા સતા ।
અથ નાક્રાન્તમાક્રાન્તમિવ સંકલ્પમેરુણા

યથોચ્ચૈર્દેશકાલાદિ તથૈવ જગતા સતા ।
સંપદ્યતે યથા યોઽસૌ પુરુષઃ સર્વકારકઃ

અનેનૈવ ક્રમેણેહ કટિઃ સંપદ્યતે ક્ષણાત્ ।
તસ્થુષામેવમેવેહ જાતયો હિ ચતુર્વિધાઃ

રુદ્રાદ્યાસ્તૃણપર્યન્તાઃ સંપદ્યન્તે ક્ષણં પ્રતિ ।
પરમાણૂપમાઃ સન્તિ તથા કેચિદણૂપમાઃ

એષ એવ ક્રમસ્તેષાં સતિ વાઽસતિ સર્ગકે ।
અસ્યાઃ સંસારમાયાયા એવંભૂતાર્થભાવનાત્

ભેદોપશાન્તાવભ્યાસાદ્ભવત્યુપગતઃ શિવઃ ।
નિમેષશતભાગાર્ધમાત્રમેવ પરા ચિતિઃ

સ્વરૂપતશ્ચેલ્લુઠિતા સૈષોદેત્યનવસ્થિતિઃ ।
સા જ્ઞરૂપા શિલાકાશ ઇવ ચિત્સ્વાત્મનિસ્થિતા

તદનાદ્યવભાસાત્મ બ્રહ્મશબ્દેન ગીયતે ।
અસ્મિન્પ્રૌઢિં ગતે સર્ગે મહાચિદ્દ્યોતનં ન ચ

સંગતાસત્યદિગ્દેશકાલાંશપરમાણુતા ।
જીવતામાગતા ભૂતતન્માત્રવલનાક્રમાત્

ભવત્યઙ્ગ મૃગીવીરુત્કીટદેવાસુરાદિકમ્ ।
યસ્મિન્નિત્યે તતેઽનન્તે દૃઢે સ્રગિવ તિષ્ઠતિ

સદસદ્ગ્રથિતં વિશ્વં વિશ્વગે વિશ્વકર્મણિ ।
ન તદ્દૂરે ન નિકટે નોર્ધ્વે નાધો ન તેન મે ।
ન પૂર્વં નાદ્ય ન પ્રાતર્ન સન્નાસન્ન મધ્યમમ્

અનુભવકલનામૃતેઽસ્ય માતા
ભવતિ ન સર્વવિકલ્પનેષ્વસત્સુ ।
ફલદુરુવિભવા પ્રમાણમાલા
સ્થિતિમુપયાતિ ન વારિણીવ વહ્નિઃ

યથાપૃષ્ટં મુને પ્રોક્તં ત્વયિ કલ્યાણમસ્તુ તે ।
દિશં પ્રયામોઽભિમતામાગચ્છોત્તિષ્ઠ પાર્વતિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા નીલકણ્ઠોઽસૌ ત્યક્તપુષ્પાઞ્જલૌ મયિ ।
તતાર પરિવારેણ સમમમ્બરકોટરમ્

તસ્મિન્ગતે ત્રિભુવનાધિપતાવુમેશે
સ્થિત્વા ક્ષણં તદનુ સંસ્મૃતિપૂર્વમેવ ।
અઙ્ગીકૃતં નવપવિત્રધિયા મયાત્મ-
દેવાર્ચનં શમવતૈવ જિહાસિતં તત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ પરમાત્માભિધાનં નામ દ્વિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ