યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.41

એકચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અસ્વભાવસ્વભાવોઽયં સર્વોઽહંતાદિવેદનઃ ।
સ્વભાવૈકસ્વભાવેન નિર્વાણીક્રિયતાં સ્વયમ્

યત્રાદિત્યો ભવેત્તત્ર યથાલોકસ્તથા ભવેત્ ।
પરં વિષયવૈરસ્યં તત્ર યત્ર પ્રબુદ્ધધીઃ

અકર્તૃકર્મકરણમદૃશ્યદ્રષ્ટૃદર્શનમ્ ।
જગદગ્રાહ્યસંભારમભિત્તૌ ચિત્રમુત્થિતમ્

ન ચોત્થિતં કિંચ ન વા શાન્તે શાન્તં યથાસ્થિતમ્ ।
અનામયં પરં બ્રહ્મ સત્યમવ્યયમેવ તત્

ચિચ્ચમત્કારમાત્રાત્મકલ્પનારઙ્ગરઞ્જનાઃ ।
સંખ્યાતું કેન શક્યન્તે ખે જગચ્ચિત્રપુત્રિકાઃ

રસભાવવિકારાઢ્યં નૃત્યન્ત્યભિનયૈર્નવૈઃ ।
પરમાણુપ્રતિ પ્રાયઃ ખે સ્ફુરન્ત્યમ્બરાત્મિકાઃ

સર્વર્તુશેખરધરા દિગ્બાહુલતિકાકુલાઃ ।
પાતાલપાદલતિકા બ્રહ્મલોકશિરોધરાઃ

ચન્દ્રાર્કલોલનયનાસ્તારોત્કરતનૂરુહાઃ ।
સપ્તલોકાઙ્ગલતિકાઃ પરિતોચ્છામ્બરામ્બરાઃ

દ્વીપામ્બુરાશિવલયા લોકાલોકાદ્રિમેખલાઃ ।
ભૂતભારચલજ્જીવપ્રવહત્પ્રાણમારુતાઃ

વનોપવનવિન્યાસહારકેયૂરભૂષિતાઃ ।
પુરાણવેદવચનાઃ ક્રિયાફલવિનોદનાઃ

ત્રિજગત્પુત્રિકાનૃત્યં યદિદં દૃશ્યતે પુરઃ ।
બ્રહ્મવારિદ્રવત્વં તત્તદ્બ્રહ્માનિલવેપનમ્

અસ્વભાવસ્થિતૈવાસ્ય કારણં કારણાત્મકમ્ ।
અસુષુપ્તં સ્થિતા સ્વાપે સ્વપ્નસ્યેવ સતીવ સા

અસુષુપ્તસુષુપ્તસ્થઃ સ્વભાવં ભાવયન્ભવ ।
જાગ્રત્યપિ ગતવ્યગ્રો મા સ્વપ્નમિદમાશ્રય

યજ્જાગ્રતિ સુષુપ્તત્વં બોધાદરસવાસનમ્ ।
તં સ્વભાવં વિદુસ્તજ્જ્ઞા મુક્તિસ્તત્પરિણામિતા

અકર્તૃકર્મકરણમદૃશ્યદ્રષ્ટૃદર્શનમ્ ।
અરૂપાલોકમનનં સ્થિતં બ્રહ્મ જગત્તયા

કાન્તે કાન્તં પ્રકચતિ પૂર્ણે પૂર્ણં વ્યવસ્થિતમ્ ।
દ્વિત્વૈક્યરહિતે ભાતિ દ્વિત્વૈક્યપરિવર્જિતમ્

સત્યં સત્યે સ્થિતં શાન્તં સર્ગાત્મન્યાત્મનિ સ્વયમ્ ।
આકાશકોશસદૃશં શિલાજઠરસંનિભમ્

સુરત્નજઠરાકારં ઘનમપ્યમ્બરોપમમ્ ।
પ્રતિબિમ્બમિવ ક્ષુબ્ધમપ્યક્ષુબ્ધમસચ્ચ સત્

ભવિષ્યન્નવનિર્માણં ચેતસીવ સ્થિતં પુરમ્ ।
બ્રહ્મ બૃંહિતભારૂપમભેદીકૃતમાનસમ્

યથા સંકલ્પનગરં સંકલ્પાન્નૈવ ભિદ્યતે ।
તથાયં જગદાભાસઃ પરમાર્થાન્ન ભિદ્યતે

હેમપીઠમિવાનેકભવિષ્યત્સંનિવેશવત્ ।
લક્ષ્યમાણમપિ સ્ફારં શાન્તમવ્યયમાસ્થિતમ્

અજસ્રનાશોત્પાદાઢ્યમેકરૂપમનામયમ્ ।
અનાશોત્પાદમજરમનેકમિવ કાન્તિમત્

બ્રહ્મૈવ શાન્તિઘનભાવગતં વિભાતિ
સર્ગોદયેન વિગતાસ્તમયોદયેન ।
વ્યોમેવ શૂન્યવિભવેન ગલત્સ્વભાવ-
લાભં પ્રતિ પ્રસભમેવ નનુ પ્રબુદ્ધે

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો ૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ સ્વરૂપવિશ્રાન્ત્યર્થમુપદેશકરણં નામૈકચત્વારિંશઃ સર્ગઃ