યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.38-2

અષ્ટત્રિંશઃ સર્ગઃ

ઈશ્વર ઉવાચ ।
એષ દેવઃ સ પરમઃ પૂજ્ય એષ સદા સતામ્ ।
ચિન્માત્રમનુભૂત્યાત્મા સર્વગઃ સર્વસંશ્રયઃ

ઘટે પટે વટે કુડ્યે શકટે વાનરે સ્થિતઃ ।
શિવો હરો હરિર્બ્રહ્મા શક્રો વૈશ્રવણો યમઃ

બહિરન્તશ્ચ સર્વાત્મા સદા સ્વાત્મા સુબુદ્ધિભિઃ ।
વિવિધેન ક્રમેણૈવ ભગવાન્પરિપૂજ્યતે

બહિસ્તાવન્મહાબુદ્ધે ક્રમેણ પરિપૂજ્યતે ।
યેન તચ્છૃણુ તત્ત્વજ્ઞ શ્રોષ્યસ્યન્તઃક્રમં તતઃ

પૂજાક્રમેષુ સર્વેષુ દેહગેહં પવિત્રકમ્ ।
ત્યાજ્યં દેહાવબોધાત્મ પરં યત્નાત્પવિત્રકમ્

પૂજનં ધ્યાનમેવાન્તર્નાન્યદસ્ત્યસ્ય પૂજનમ્ ।
તસ્માત્ત્રિભુવનાધારં નિત્યં ધ્યાનેન પૂજયેત્

ચિદ્રૂપં સૂર્યલક્ષાભં સમસ્તાભાસભાસનમ્ ।
અન્તસ્થચિત્પ્રકાશં સ્વમહંતાસારમાશ્રયેત્

અપારપરમાકાશવિપુલાભોગકન્ધરમ્ ।
અનન્તાધસ્તનાકાશકોશપાદસરોરુહમ્

અનન્તદિક્તટાભોગભુજમણ્ડલમણ્ડિતમ્ ।
નાનાવિધમહાલોકગૃહીતપરમાયુધમ્

હૃત્કોશકોણવિશ્રાન્તબ્રહ્માણ્ડૌઘપરમ્પરમ્ ।
પ્રકાશપરમાકાશપારગાપારવિગ્રહમ્

અધ ઊર્ધ્વં ચતુર્દિક્ષુ વિદિક્ષુ ચ નિરન્તરમ્ ।
બ્રહ્મેન્દ્રહરિરુદ્રેશપ્રમુખામરમણ્ડિતમ્

ઇમાં ભૂતશ્રિયં તસ્ય રોમાલિં પ્રવિચિન્તયેત્ ।
વિવિધારમ્ભકારિણ્યસ્ત્રિજગદ્યન્ત્રરજ્જવઃ

ઇચ્છાદ્યાઃ શક્તયસ્તસ્ય ચિન્તનીયાઃ શરીરગાઃ ।
એષ દેવઃ સ પરમઃ પૂજ્ય એષ સદા સતામ્

ચિન્માત્રમનુભૂત્યાત્મા સર્વગઃ સર્વસંશ્રયઃ ।
ઘટે પટે વટે કુડ્યે શકટે વાનરે સ્થિતઃ

શિવો હરો હરિર્બ્રહ્મા શક્રો વૈશ્રવણો યમઃ ।
અનન્તૈકપદાધારસત્તામાત્રૈકવિગ્રહઃ

વિવર્તિતજગજ્જાલઃ કાલોઽસ્ય દ્વારપાલકઃ ।
સશૈલભુવનાભોગમિદં બ્રહ્માણ્ડમણ્ડલમ્

દેહકોણોઽસ્ય કસ્મિંશ્ચિત્સ્વાઙ્ગાવયવતાં ગતમ્ ।
વિચિન્તયેન્મહાદેવં સહસ્રશ્રવણેક્ષણમ્

સહસ્રશિરસં શાન્તં સહસ્રભુજભૂષણમ્ ।
સર્વત્રેક્ષણશક્ત્યાઢ્યં સર્વતો ઘ્રાણશક્તિકમ્

સર્વતઃ સ્પર્શનમયં સર્વતો રસનાન્વિતમ્ ।
સર્વત્ર શ્રવણાકીર્ણં સર્વત્ર મનનાન્વિતમ્

સર્વતો મનનાતીતં સર્વતઃ પરમં શિવમ્ ।
સર્વદા સર્વકર્તારં સર્વસંકલ્પિતાર્થદમ્

સર્વભૂતાન્તરાવસ્થં સર્વં સર્વૈકસાધનમ્ ।
ઇતિ સંચિન્ત્ય દેવેશમર્ચયેદ્વિધિવત્તતઃ

વિધાનમર્ચનસ્યેદં શ્રૃણુ બ્રહ્મવિદાં વર ।
સ્વસંવિદાત્મા દેવોઽયં નોપહારેણ પૂજ્યતે

ન દીપેન ન ધૂપેન ન પુષ્પવિભવાર્પણૈઃ ।
નાન્નદાનાદિદાનેન ન ચન્દનવિલેપનૈઃ

ન ચ કુઙ્કુમકર્પૂરભોગૈશ્ચિત્રૈર્ન ચેતરૈઃ ।
નિત્યમક્લેશલભ્યેન શીતલેનાઽવિનાશિના

એકેનૈવાઽમૃતેનૈષ બોધેન સ્વેન પૂજ્યતે ।
એતદેવ પરં ધ્યાનં પૂજૈષૈવ પરા સ્મૃતા

યદનારતમન્તસ્થશુદ્ધચિન્માત્રવેદનમ્ ।
પશ્યઞ્શૃણ્વન્સ્પૃશઞ્જિઘ્રન્નશ્નન્ગચ્છન્સ્વપન્શ્વસન્

પ્રલપન્વિસૃજન્ગૃહ્ણન્શુદ્ધસંવિન્મયો ભવેત્ ।
ધ્યાનામૃતેન સંપૂજ્ય સ્વયમાત્માનમીશ્વરમ્

પરમાસ્વાદયુક્તેન મુક્તેન કુસુમેહિતૈઃ ।
ધ્યાનોપહાર એવાત્મા ધ્યાનં હ્યસ્ય સમીહિતમ્

ધ્યાનમર્ઘ્યં ચ પાદ્યં ચ શુદ્ધસંવેદનાત્મકમ્ ।
ધ્યાનસંવેદનં પુષ્પં સર્વં ધ્યાનપરં વિદુઃ

વિના તેનેતરેણાયમાત્મા લભ્યત એવ નો ।
ધ્યાનાત્પ્રસાદમાયાતિ સર્વભોગસુખશ્રિયઃ

અયમાત્મા મુને ભુઙ્ક્તે દેહરૂપો ગૃહે યથા ।
ધ્યાનેનાનેન સુમતે નિમેષાંસ્તુ ત્રયોદશ

મૂઢોઽપિ પૂજયિત્વેશં ગોપ્રદાનફલં લભેત્ ।
પૂજયિત્વા નિમેષાણાં શતમેકમિતિ પ્રભુમ્

અશ્વમેધસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ।
પૂજયિત્વા સ્વમાત્માનં ઘટિકાર્ધમિતિ પ્રભુમ્

અશ્વમેધસહસ્રસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ।
ધ્યાનવલ્યુપહારેણ સ્વયમાત્માનમાત્મના

ઘટિકાં પૂજયેદ્યસ્તુ રાજસૂયં લભેત સઃ ।
મધ્યાહ્નપૂજનાદિત્થં રાજસૂયૈકલક્ષભાક્

દિવસં પૂજયિત્વૈવં પરે ધામ્નિ વસેન્નરઃ ।
એષોઽસૌ પરમો યોગ એષા સા પરમા ક્રિયા ।
બાહ્યસંપૂજનં પ્રોક્તમેતદુત્તમમાત્મનઃ

એતત્પવિત્રમખિલાઘવિઘાતહેતું
યસ્ત્વાચરિષ્યતિ નરઃ ક્ષણમપ્યખિન્નઃ ।
તં વન્દયિષ્યતિ સુરાસુરલોકપૂગઃ
પ્રાપ્તાસ્પદં જગતિ મામિવ મુક્તમાત્મન્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દેવ૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂર્વાર્ધે બાહ્યપૂજનં નામાષ્ટત્રિંશઃ સર્ગઃ