યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.38

અષ્ટત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચિત્પશ્યતિ જગન્મિથ્યા સ્વવેદનવિબોધિતા ।
વ્યોમ્નિ માયાઞ્જનાસિક્તા દૃગિવાચલતાન્તરમ્

બ્રહ્મસર્ગશ્ચિત્તસર્ગો દ્વાવેતૌ સદૃશૌ મતૌ ।
પરમાર્થસ્વરૂપત્વાદક્ષુબ્ધત્વાત્સદૈવ ચ

જ્ઞાનરૂપતયાબાહ્યં બાહ્યં ચાનુભવાત્તથા ।
સત્યરૂપમતઃ સત્યાં વિદ્ધિ બાહ્યાર્થરૂપતામ્

બાહ્યાર્થવાદવિજ્ઞાનવાદયોરૈક્યમેવ નઃ ।
વેદનાત્મૈકરૂપત્વાત્સર્વદા સદસંસ્થિતેઃ

અક્ષુબ્ધખાનિલાલોકજલભૂશાન્તિશાલિની ।
તતા શૂન્યા મહારમ્ભા બ્રહ્મસત્તૈવ સર્વતઃ

તસ્મૈ સર્વં તતઃ સર્વં તત્સર્વં સર્વતશ્ચ તત્ ।
તચ્ચ સર્વમયં નિત્યં તસ્મૈ સર્વાત્મને નમઃ

ચિન્મયત્વાદ્યદા ચેત્યમેતિ દ્રષ્ટૃચિતૈકતામ્ ।
તદા દૃશ્યાઙ્ગયૈવૈતચ્ચેત્યતે નાન્યથા ચિતા

યદા ચિન્માત્રમેવેયં દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યદૃક્ ।
તદાનુભવનં તત્ર સર્વસ્ય ફલિતં સ્થિતમ્

દ્રષ્ટૃદૃશ્યે ન યદ્યેકમભવિષ્યચ્ચિદાત્મકે ।
તદ્દૃશ્યાસ્વાદમજ્ઞઃ સ્યાન્ના દૃષ્ટ્વેક્ષુમિવોપલઃ

ચિન્મયત્વાચ્ચિતૌ ચેત્યં જલમપ્સ્વિવ મજ્જતિ ।
તેનાનુભૂતિર્ભવતિ નાન્યથા કાષ્ઠયોરિવ

સજાતીયૈકતાભાવાદ્યદ્વત્કાષ્ઠ ન ચેતતે ।
દારુ તદ્વદપિ દ્રષ્ટા દૃશ્યં નાજ્ઞાસ્યદાજડમ્

યાદૃક્સત્તાનિ કાષ્ઠાનિ તાદૃગ્રૂપં ત્વચેતનમ્ ।
જાનન્તિ નેતરત્તસ્માદ્દૃશ્યં ચિદ્દૃશ્યચેતનમ્

મહાચિદાત્મનૈવાસ્તિ જલાનિલધરાશ્મતમ્ ।
નૈતેષુ સ્પન્દબુદ્ધ્યાદિ પ્રાણજીવાદ્યભાવતઃ

પ્રાણબુદ્ધ્યાદયઃ સત્તાં ભાવનાવશતો ગતાઃ ।
ભાવના ચિચ્ચમત્કારઃ સ યથેચ્છમુદેતિ ચ

જગત્તયા શાન્તતયા બ્રહ્મસત્તાવતિષ્ઠતે ।
પુંસ્તયા ગત એવાત્મા રેતોવટકબીજયોઃ

સર્વાગ્રાણુમયે બીજે યોઽસ્માદગ્રગતોઽણુકઃ ।
સ સ તત્તદ્ભવત્યગ્રં બીજં ચ સ્વાત્મનિ સ્થિતઃ

બ્રહ્મ સર્વપરાણ્વાત્મા યો યસ્માદર્થતોઽણુકઃ ।
સ સ તત્તદ્ભવેદ્વસ્તુ વસ્તુબ્રહ્મૈવ તિષ્ઠતિ

દ્રવ્યમેવ યથા દ્રવ્યં તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તથા ।
સર્વમેવ તથા બ્રહ્મ યેન તેન યથા તથા

હેમત્વમેવ નાન્યત્વં હેમરૂપશતે યથા ।
શાન્તત્વમેવ શાન્તસ્ય સર્ગાહંત્વગણે તથા

પાર્શ્વસ્થસ્વપ્નમેઘૌઘા યથા તવ ન કાશ્ચન ।
સર્ગપ્રલયસંરમ્ભાસ્તથા ખાત્માન એવ મે

પઙ્કતા કલ્પિતા વ્યોમ્નો યા પુત્રકપતાકિની ।
સા યથા શાન્તતામાત્રં ખમેવેદં તથા જગત્

સંકલ્પભ્રમ એવાન્તઃ પુષ્પીભૂય જગત્સ્થિતમ્ ।
જલાવનિતલક્લિન્નબીજં કલ્પ ઇવ દ્રુમઃ

અનહંતાત્મનો જ્ઞસ્ય સત એકત્વમાસતઃ ।
જરત્તૃણલવાયન્તે નનુ નામાઽણિમાદયઃ

ત્રૈલોક્યે તન્ન પશ્યામિ સદેવાસુરમાનુષમ્ ।
એકરોમાંશવિશ્વસ્ય યલ્લોભાય મહાત્મનઃ

યથા તથા સ્થિતસ્યાપિ યત્ર તત્ર ગતસ્ય ચ ।
દ્વૈતસંકલ્પસંદોહા ન સન્ત્યધિગતાત્મનઃ

વિશ્વમેવ નભો યસ્ય શૂન્યં સર્વં મહાત્મનઃ ।
કુતઃ કસ્ય કથં તસ્ય ભવત્વિચ્છા નિરાત્મનઃ

શાન્તાશેષવિશેષસ્ય નિરેષણવિશેષતઃ ।
સત્તામસત્તાં સદૃશૌ ક આકલયિતું ક્ષમઃ

મારૈર્ન કિંચિન્મ્રિયતે જીવૈઃ કિંચિન્ન જીવતિ ।
શુદ્ધસંવિન્મયસ્યાસ્ય સમાલોકસ્ય ખસ્ય ચ

મિથ્યા લોકસ્ય કચતો ભ્રાન્ત્યા મરણજન્મની ।
અસત્યપિ ભ્રાન્તિભાજિ મૃગતૃષ્ણાનદીતટે

સમ્યક્પરીક્ષિતં યાવન્ન ભ્રાન્તિર્ન પરીક્ષકાઃ ।
ન નામ જન્મમરણે કેવલં શાન્તમવ્યયમ્

દૃશ્યાદ્યો વિરતિં યાત આત્મારામઃ શમં ગતઃ ।
સ સન્નેવાસદાભાસઃ પરિતીર્ણભવાર્ણવઃ

દીપનિર્વાણનિર્વાણમસ્તંગતમનોગતિમ્ ।
આત્મન્યેવ શમં યાતં સન્તમેવામલં વિદુઃ

આબુદ્ધ્યાદિ જગદ્દૃશ્યં યસ્મૈ ન સ્વદતે સ્વતઃ ।
આકાશસ્યેવ શાન્તસ્ય તમાહુર્મુક્તમુત્તમાઃ

અહમસ્ત્યવિચારેણ વિચારેણાહમસ્તિ નો ।
અભાવાદહમર્થસ્ય ક્વ જગત્ક્વ ચ સંસૃતિઃ

સંવિત્સંવેદનાદેવ બુદ્ધ્યાદ્યાકારવત્સ્થિતમ્ ।
રૂપાલોકમનોરૂપં જગદ્વેત્તિ ચિદમ્બરમ્

સર્વાર્થરિક્તમનસઃ સતઃ સર્વાત્મનસ્તવ ।
સર્વથા સર્વદા સર્વં સર્વમાચરણં શિવમ્

યત્કરોષિ યદશ્નાસિ યજ્જુહોષિ દદાસિ યત્ ।
યત્તપસ્યસિ હંસ્યેષિ તત્સર્વં શિવમવ્યયમ્

યદહં યત્ત્વમાશા યદ્યત્ક્રિયાકાલખાદયઃ ।
યલ્લોકાલોકગિરયસ્તચ્ચિદ્વ્યોમ શિવં તતમ્

યદ્રૂપાલોકમનનં યત્કાલત્રિતયં જગત્ ।
યજ્જરામરણાર્ત્યાદિ તન્મહાચિન્નભઃ શિવમ્

નિશ્ચિકિત્સો નિરાભાસો નિરિચ્છો નિર્મના મુનિઃ ।
ભૂત્વા નિરાત્મા નિર્વાણસ્તિષ્ઠ સંતિષ્ઠસે યથા

ગતેચ્છમનનં શાન્તમનન્તસ્થમભાવનમ્ ।
વ્યવહારોઽસ્તુ તે મા વા સ્પન્દાસ્પન્દૈર્યથાનિલઃ

નિર્વાસના નિષ્કલના શાન્તા પુરુષતાસ્તુ તે ।
શાસ્ત્રેણ યન્ત્રવાહેન વાહ્યા દારુમયી યથા

ભૂતાલોકસ્તુ માઽઽસ્નેહો મા વાઽસ્નેહશ્ચ બાહ્યગઃ ।
અનિર્દેશધરાલોકશ્ચિત્રદીપવદાસ્યતામ્

નિર્વાસનસ્ય વિરસસ્ય નિરેષણસ્ય
શાસ્ત્રાદૃતે ક ઇવ તત્ત્વવિનોદહેતુઃ ।
શાસ્ત્રાર્થસજ્જનમતોઽપ્યમલસ્ય તસ્ય
સંવેદનેષ્વનભિસંધિમતઃ સ્વરૂપમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે નિર્વાણવર્ણનં નામાષ્ટત્રિંશઃ સર્ગઃ