યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.37-2

સપ્તત્રિંશઃ સર્ગઃ

ઈશ્વર ઉવાચ ।
ઇત્યાદિકાનાં શબ્દાનામર્થશ્રીઃ સત્યરૂપિણિ ।
તસ્મિન્સર્વેશ્વરે સર્વસત્તામણિસમુદ્ગકે

કા નામ વિમલાભાસાસ્તસ્મિન્પરમચિન્મણૌ ।
ન કચન્તિ વિચિન્વન્તિ વિચિત્રાણિ જગન્તિ યાઃ

એષા બીજકણાન્તસ્થા ચિત્સત્તા સ્વવપુર્મયમ્ ।
લબ્ધ્વા મૃત્કાલવાર્યાદિ કરોત્યઙ્કુરમોદનમ્

ફેનાવર્તવિવર્તાન્તર્વર્તિની રસરૂપિણી ।
કઠિનેન્દ્રિયસંબન્ધે કરોતિ સ્પન્દમમ્ભસામ્

એષા કુસુમગુચ્છેષુ રસરૂપેણ સંસ્થિતા ।
કચતિ ઘ્રાણરન્ધ્રેષુ કરોતિ પરિફુલ્લતામ્

શિલાઙ્ગસ્થા શિલાઙ્ગાભામસતીં સત્યતાપદમ્ ।
સર્ગાધારદશાં ધત્તે ગિરીન્દ્રઃ સ્થિતિલીલયા

પવનસ્પન્દકોશાત્મરૂપિણીવ ત્વગિન્દ્રિયમ્ ।
સંસાધયત્યાત્મસુતં પિતેવાત્મતયાનયા

અશેષસારસંપિણ્ડમધ્યાત્માનં સ્વસિદ્ધયે ।
ભાવયિત્વા નકિંચિત્ત્વમિવ ખત્વં કરોત્યલમ્

સ્વસત્તાપ્રતિબિમ્બાભમાકાશમુકુરોદરે ।
ધત્તે કલ્પનિમેષાઙ્કં કાલાખ્યમમલં વપુઃ

આમહાપઞ્ચમેશાનં પરિણામમયા ઇમે ।
ઇદમિત્થમિદં નેતિ નિયતિર્ભવતિ સ્વયમ્

સાક્ષિણિ સ્ફાર આભાસે ગૃહે દીપ ઇવ ક્રિયાઃ ।
સત્યે તસ્મિન્પ્રકાશન્તે જગચ્ચિત્રપરમ્પરાઃ

પરમાકાશનગરનાટ્યમણ્ડપભૂમિષુ ।
સ્વશક્તિવૃત્તં સંસારં પશ્યન્તી સાક્ષિવત્સ્થિતા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શિવસ્યાસ્ય જગન્નાથ શક્તયઃ કાઃ કથં સ્થિતાઃ ।
સાક્ષિતા કા ચ કિં તાસાં વૃત્તં સ્યાત્કિયદેવ તતે

ઈશ્વર ઉવાચ ।
અપ્રમેયસ્ય શાન્તસ્ય શિવસ્ય પરમાત્મનઃ ।
સૌમ્ય ચિન્માત્રરૂપસ્ય સર્વસ્યાનાકૃતેરપિ

ઇચ્છાસત્તા વ્યોમસત્તા કાલસત્તા તથૈવ ચ ।
તથા નિયતિસત્તા ચ મહાસત્તા ચ સુવ્રત

જ્ઞાનશક્તિઃ ક્રિયાશક્તિઃ કર્તૃતાઽકર્તૃતાપિ ચ ।
ઇત્યાદિકાનાં શક્તીનામન્તો નાસ્તિ શિવાત્મનઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શક્તયઃ કુત એવૈતા બહુત્વં કથમાસુ ચ ।
ઉદયશ્ચ કથં દેવ ભેદાભેદશ્ચ કીદૃશઃ

ઈશ્વર ઉવાચ ।
શિવસ્યાનન્તરૂપસ્ય સૈષા ચિન્માત્રતાત્મનઃ ।
એષા હિ શક્તિરિત્યુક્તા તસ્માદ્ભિન્ના મનાગપિ

જ્ઞત્વકર્તૃત્વભોક્તૃત્વસાક્ષિત્વાદિવિભાવનાત્ ।
શક્તયો વિવિધં રૂપં ધારયન્તિ બહૂદકમ્

એવં જગતિ નૃત્યન્તિ બ્રહ્માણ્ડે નૃત્યમણ્ડપે ।
કાલેન નર્તકેનેવ ક્રમેણ પરિશિક્ષિતાઃ

યૈષા પરપરાભાસા સૈષા નિયતિરુચ્યતે ।
ક્રિયાથ કૃતિરિચ્છા વા કાલેત્યાદિકૃતાભિધા

આમહારુદ્રપર્યન્તમિદમિત્થમિતિ સ્થિતેઃ ।
આતૃણાપદ્મજસ્પન્દં નિયમાન્નિયતિઃ સ્મૃતા

નિયતિર્નિત્યમુદ્વેગવર્જિતાઽપરિમાર્જિતા ।
એષા નૃત્યતિ વૈ નૃત્યં જગજ્જાલકનાટકમ્

નાનારસવિલાસાઢ્યં વિવર્તાભિનયાન્વિતમ્ ।
કલ્પક્ષણહતાનેકપુષ્કરાવર્તઘર્ઘરમ્

સર્વર્તુકુસુમાકીર્ણં ધારાગોલકમન્દિરમ્ ।
ભૂયોભૂયઃ પતદ્વર્ષભૂરિસ્વેદજલોત્કરમ્

પયોદપલ્લવાલોલનીલામ્બરકૃતભ્રમમ્ ।
પૂર્ણં સંશુદ્ધસપ્તાબ્ધિરત્નૌઘવલયાકુલમ્

યામપક્ષદિનપ્રેક્ષાકટાક્ષોદ્ભાસિતામ્બરમ્ ।
મજ્જનોન્મજ્જનવ્યગ્રકુલાદ્રિકુલશેખરમ્

ભ્રમચ્છશિમણિપ્રોતગઙ્ગામુક્તાફલત્રયમ્ ।
સંદૃષ્ટાદૃષ્ટસંધ્યાભ્રવિલોલકરપલ્લવમ્

અનારતરણલ્લોલલોકાલંકારકોમલમ્ ।
ભૂરિભૂતલપાતાલનભસ્તલપદક્રમમ્

મગ્નોન્મગ્નમહાનેકતારાઘર્મકણોત્કરમ્ ।
ચન્દ્રાર્કકુણ્ડલસ્પન્દસ્મિતસ્ફુટનભોમુખમ્

કલ્પિતાનેકબ્રહ્માણ્ડકપાટકવિતાનકમ્ ।
લુઠલ્લોકાન્તરવ્યૂહધ્વનન્મુક્તાઙ્કપલ્લવમ્ ।
સુખદુઃખદશાદોષભાવાભાવરસાન્તરમ્

અસ્મિન્વિકારવલિતે નિયતેર્વિલાસે
સંસારનામ્નિ ચિરનાટકનાટ્યસારે ।
સાક્ષી સદોદિતવપુઃ પરમેશ્વરોઽય-
મેકઃ સ્થિતો ન ચ તયા ન ચ તેન ભિન્નઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ નિયતિનૃત્યં નામ સપ્તત્રિંશઃ સર્ગઃ