યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.34

ચતુસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પ્રાપ્તેષુ સુખદુઃખેષુ યો નશ્યતિ સ નશ્યતિ ।
યો ન નશ્યત્યનાશોઽસાવલં શાસ્ત્રોપદેશનૈઃ

યસ્ય ચેચ્છોદયસ્તસ્ય સન્ત્યવશ્યં સુખાદયઃ ।
તે ચેત્સમ્યક્ચિકિત્સ્યન્તે પૂર્વમિચ્છૈવ મુચ્યતામ્

અહં જગદિદં ભ્રાન્તિર્નાસ્ત્યેવ પરમે પદે ।
ઇદં શાન્તમનાલમ્બં સર્વં નિર્વાણમવ્યયમ્

અહં બ્રહ્મ જગચ્ચેતિ શબ્દસંભ્રમવિભ્રમઃ ।
સર્વસ્મિઞ્છાન્ત આકાશે કેન નામોપકલ્પિતઃ

નેહાસ્ત્યહં ન ચ જગન્ન ચ બ્રહ્માદિશબ્દકાઃ ।
શાન્તસ્યૈકસ્ય સર્વત્વાત્કર્તા ભોક્તેહ કઃ કુતઃ

ઉપદેશ્યાતિશાયિત્વાત્સર્વાપહ્નવ એવ ચ ।
કૃતોઽયં સ ચ સત્યાત્મા ત એવાહં વિશિષ્યતે

અગ્રસ્થસિદ્ધસંચારો જ્ઞાયતે નાપિ દારુણઃ ।
યથૈકપાર્શ્વસંસુપ્તનરઃ સ્વપ્નાભ્રગર્જિતમ્

જ્ઞપ્તૌ નાસ્તિ યતસ્તેન સિદ્ધાચારો ન લક્ષ્યતે ।
સ્વભાવ ઇતિ સર્વેણ જ્ઞપ્તિસ્થો હ્યનુભૂયતે

જ્ઞપ્તિરપ્યાત્મભૂતૈવ સર્વં ભાતિ હિ તન્મયમ્ ।
તસ્માત્સાહં જગત્સર્વમભિન્નં પરમાત્મનઃ

જ્ઞપ્તિર્જગત્તયા ભાતિ સંકલ્પસ્વપ્નયોરિવ ।
અનાનાવયવોદેતિ જલમૂર્મિતયા યથા

એકાત્મૈવોદયે જ્ઞપ્તેર્નાનાતામિવ ચાગતઃ ।
અજ્ઞાનાત્સ ત્વવસ્તુત્વાત્પ્રેક્ષિતો નોપલભ્યતે

યથા સ્વાવયવાનેવ સર્વાનવયવી ભવેત્ ।
નિત્યાનવયવં શાન્તં બ્રહ્મૈવેદં તથા જગત્

ભાણ્ડલક્ષાણિ ધત્તેઽન્તશ્ચિદ્રૂપકનકેષ્ટિકા ।
યદેવ સા ચેતયતે જગદાદીવ વેત્તિ તત્

બ્રહ્મૈવ કચતીવેદં સત્તયાચ્છજગત્તયા ।
ચિદ્રૂપત્વાદ્દ્રવાત્મત્વાત્તરઙ્ગાદિતયાબ્ધિવત્

યદ્યચ્ચેતયતેઽન્તસ્તુ જગદાદીવ પશ્યતિ ।
અરૂપમપિ રૂપં સ્વં યન્ન ચેતયતે ન તત્

ચેતનાચેતનત્વોક્તી તસ્યેશત્વાત્સ્વદેહગે ।
ઉપદેશાર્થમેવોક્તે ન સદ્વિષયમર્થતઃ

ન જગત્સન્ન ચૈવાસદ્ભાસતે ચેતનાચ્ચિતિ ।
અચેતનાન્ન કચતિ ક ઇવાર્થગ્રહોઽત્ર નઃ

અચેતનં ચેતનં ચ સ્પન્દાસ્પન્દવદાત્મનઃ ।
સ્વાયત્તે ન કદર્થસ્થે સ્વસ્થપાષાણવત્સ્થિતે

યસ્યેક્ષિતસ્ય નો સત્તા નાધારો ન ચ કારણમ્ ।
સોઽહમિત્યેવ યો યક્ષો ન જાને કુત ઉત્થિતઃ

યસ્યાહમિતિ યક્ષસ્ય સત્તૈવાસ્તિ ન સત્યતઃ ।
અહો નુ ચિત્રં તેનેમે ભવન્તો વિવશીકૃતાઃ

કાકતાલીયવદ્ભ્રાન્તમહં બ્રહ્મણિ ભાસતે ।
સ્વમેવ રૂપં દૃગ્ભ્રાન્તૌ કેશોણ્ડ્રકમિવામ્બરે

બ્રહ્મૈવાહં જગચ્ચાત્ર કુતો નાશસમુદ્ભવૌ ।
અતો હર્ષવિષાદાનાં કિંત્વેવ કથમાસ્પદમ્

સર્વેશ્વરત્વાદીશસ્ય વિભાતીદં પ્રચેતિતમ્ ।
અચેતિતં ચ નો ભાતિ તેનાચેતિતમસ્તુ તે

કાકતાલીયવચ્ચિત્ત્વાજ્જગતો ભાતિ બ્રહ્મ ખમ્ ।
સ્વપ્નસંકલ્પપુરવત્તત્તસ્માદ્ભિદ્યતે કથમ્

યથોર્મ્યાદિ જલે વૃક્ષે યથા વા શાલભઞ્જિકા ।
યથા ઘટાદયો ભૂમૌ તથા બ્રહ્મણિ સર્ગતા

અનાકૃતાવસંસ્થાને સ્વચ્છે યદનુભૂયતે ।
તત્તદેવાત ઉદિતં કિંનામાહં જગન્તિ કિમ્

મરુતઃ સ્પન્દવૈચિત્ર્યં સત્તયૈવ યથા તથા ।
બ્રહ્મણો નિઃસ્વભાવસ્ય જગદાદ્યહમાદિ ચ

યથાભ્રે લક્ષ્યતે વૃક્ષગજવાજિમૃગાદિતા ।
અસન્નિવેશાકૃતિનિ સર્ગાહન્તે તથાપરે

સર્ગોઽવયવવદ્ભાતિ સર્વ એવ પરે શિવે ।
એવં તદુપમાં વિદ્ધિ કાર્યકારણવદ્યથા

અન્તઃશાન્તમનાયાસમનુપાધિ ગતભ્રમમ્ ।
જગત્યસંભવાદેવ વ્યોમવત્સમમાસ્યતામ્

ન ભવન્તો ન ચ વયં ન જગન્તિ ન ખાદયઃ ।
સન્તિ શાન્તમશેષેણ બ્રહ્મેદં નિર્ભરં સ્થિતમ્

અશેષેષ્વવિશેષેષુ શાન્તાશેષવિશેષતા ।
સત્યા સૈવાહમિત્યાશુ ત્યક્ત્વા મોક્ષાય ભાવ્યતામ્

વેદનં બન્ધનં વિદ્ધિ વિદ્ધિ મોક્ષમવેદનમ્ ।
યથાસ્થિતં યથાચારં ભવ શાન્તમવેદનમ્

દ્રષ્ટા ન દૃશ્યતાં યાતિ ચિતિર્નાયાતિ ચેત્યતામ્ ।
ચેત્યાભાવાદજગતિ કઃ કિં ચેતયતે કથમ્

દ્રષ્ટૃદૃશ્યદશાભાવાજ્જાગ્રત્યેવ સુષુપ્તિવત્ ।
શરદાકાશકોશાભમસત્તોપમમાસ્યતામ્

તથૈકબ્રહ્મચિદ્રૂપે પવનસ્પન્દને યથા ।
અત્રાચિદ્બોધતા સર્ગો મોક્ષો બ્રહ્મૈકબોધતા

ચિત્સ્પન્દો બ્રહ્મમરુતો યત્ર સર્ગ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
નાત્ર ચિત્સ્પન્દનં યત્સ્યાન્નિર્વાણં તદુદાહૃતમ્

બીજમન્તર્યથા વેત્તિ સ્વરૂપં પલ્લવાદિકમ્ ।
તથા મહાચિદન્તસ્થં સ્વરૂપં વેત્તિ સર્ગતામ્

પત્રાદિવેદનાદ્બીજં યથા પત્રાદિ તિષ્ઠતિ ।
પરા ચિત્સર્ગસંવિત્તિસ્તથા ભવતિ સર્ગતા

યથા ભાવવિકારાભાશ્ચિત્પરાઃ સર્ગતાસ્તથા ।
સર્વે બીજાનિ દૃષ્ટાન્તાસ્તદ્રૂપા એવ તન્મયાઃ

નિર્વિકારપરબ્રહ્મમયં સર્વમિદં જગત્ ।
નિર્વિકારમનાદ્યન્તમેવં વિદ્ધિ નિરામયમ્

નિજસંકલ્પમાત્રાત્મા નિજસંકલ્પનાત્ક્ષયી ।
દ્વૈતાદ્વૈતવિકારોઽયં સંકલ્પનગરં યથા

શૂન્યત્વાકાશયોર્ભેદો યાદૃશોઽવગતસ્ત્વયા ।
ભેદં નિરાત્મકં વિદ્ધિ તાદૃશં બ્રહ્મસર્ગયોઃ

મદ્વાચિદ્રૂપિણી શાન્તા યા સત્તા બ્રહ્મણઃ પુરા ।
સ્વતઃ સેયમહંત્વં ચ માનવોઽસ્મીત્યબોધતઃ

બ્રહ્મણ્યસ્મિઞ્જગદ્રૂપે ન કિંચિદપિ જાયતે ।
જાતમપ્યથ નષ્ટં ચ ન નશ્યત્યમ્બુવીચિવત્

પદાર્થબ્રહ્મરૂપેણ બ્રહ્મૈવાત્મનિ તિષ્ઠતિ ।
અવયવીવાવયવે ખે ખં વારીવ વારિણિ

નિમેષાદર્ધભાગેન દેશાદ્દેશાન્તરસ્થિતૌ ।
યદ્રૂપં સંવિદો મધ્યે સ સ્વભાવ ઉપાસ્યતામ્

સંક્ષુબ્ધમક્ષુબ્ધમિતિ દ્વિરૂપં
સંવિત્સ્વરૂપં પ્રવદન્તિ સન્તઃ ।
શ્રેયઃ પરં યેન સમીહસે ત્વં
તદેકનિષ્ઠો ભવ માઽમતિર્ભૂઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે પરમાર્થયોગોપદેશો નામ ચતુસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ