યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.33

ત્રયસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સ્વપૌરુષેણ સ્વધિયા સત્સંગમવિકાસયા ।
યદિ ના નીયતે જ્ઞત્વં તદુપાયોઽસ્તિ નેતરઃ

સ્વં કલ્પિતં કલ્પિતં ચ પ્રતિકલ્પનયા સ્વયા ।
તદેવાન્યત્વમાદત્તે વિષત્વમમૃતં યથા

કલ્પના ચાકલ્પનાન્તા મુક્તતા યદકલ્પનમ્ ।
એતચ્ચ ભોગસંત્યાગપૂર્વં સિધ્યતિ નાન્યથા

વચસા મનસા ચાન્તઃ શબ્દાર્થાવવિભાવયન્ ।
ય આસ્તે વર્ધતે તસ્ય કલ્પનોપશમઃ શનૈઃ

વર્જયિત્વાહમિત્યેવ નાવિદ્યાસ્તીતરાત્મિકા ।
શાન્તે ત્વભાવનાદસ્મિન્નાન્યો મોક્ષોઽસ્તિ કશ્ચન

અહંભાવમથાદેહં કિંચિચ્છ્રયસિ નશ્યસિ ।
જગદાદિરુચિસ્તસ્મિંસ્ત્યક્તે શામ્યસિ સિધ્યસિ

અચેતનાદિદં સર્વં સદેવાસદિવ સ્થિતમ્ ।
શાન્તં યસ્યોપલસ્યેવ નમસ્તસ્મૈ મહાત્મને

અચેતનાદિદં સર્વમુપલસ્યેવ શામ્યતિ ।
શૂન્યાખ્યાતઃ પરાલીનચિત્તસ્ય ચિત્ત્વભાવનાત્

ઇદમસ્ત્વથવા માસ્તુ ચેતિતં દુઃખવૃદ્ધયે ।
અચેતિતં સુખાયાન્તરચેતનમચેતનાત્

દ્વૌ વ્યાધી દેહિનો ઘોરાવયં લોકસ્તથા પરઃ ।
યાભ્યાં ઘોરાણિ દુઃખાનિ ભુઙ્ક્તે સર્વૈર્હિ પીડિતઃ

ઇહલોકે યતન્તે જ્ઞા વ્યાધૌ ભોગૈર્દુરૌષધૈઃ ।
આજીવિતં યથાશક્તિ ચિકિત્સા નાપરામયે

પરલોકમહાવ્યાધૌ પ્રયતન્તે ચિકિત્સનમ્ ।
શમસત્સઙ્ગબોધાખ્યૈરમૃતૈઃ પુરુષોત્તમાઃ

પરલોકચિકિત્સાયાં સાવધાના ભવન્તિ યે ।
મોક્ષમાર્ગમહેચ્છાયાં શમશક્ત્યા જયન્તિ તે

ઇહૈવ નરકવ્યાધેશ્ચિકિત્સાં ન કરોતિ યઃ ।
ગત્વા નિરૌષધં સ્થાનં સરુજઃ કિં કરિષ્યતિ

ઇહલોકચિકિત્સાભિર્જીવિતં યાતુ મા ક્ષયમ્ ।
આત્મજ્ઞાનૌષધૈરજ્ઞાઃ પરલોકશ્ચિકિત્સ્યતામ્

આયુર્વાયુચલત્પત્રલવામ્બુકણભઙ્ગુરમ્ ।
પરલોકમહાવ્યાધિર્યત્નેનાશુ ચિકિત્સ્યતામ્

પરલોકમહાવ્યાધૌ યત્નેનાશુ ચિકિત્સિતે ।
ઇહલોકમયો વ્યાધિઃ સ્વયમાશૂપશામ્યતિ

સંવિન્માત્રં વિદુર્જન્તું તસ્ય પ્રસરણં જગત્ ।
પરમાણૂદરેઽપ્યસ્તિ તચ્છૈલશતવિસ્તરમ્

યત્સંવિદઃ પ્રસરણં રૂપાલોકમનાંસિ તત્ ।
વ્યોમન્યેવાનુભૂયન્તે નાતઃ સત્યો જગદ્ભ્રમઃ

પ્રલયેષ્વપિ દૃષ્ટેષુ જગદ્દૃશ્યાખ્યવિભ્રમઃ ।
ન નશ્યતિ ન જાયેત ભ્રાન્તિમાત્રૈકરૂપિણઃ

ભોગપઙ્કાર્ણવે મગ્ન આત્મા નોત્તાર્યતે યદિ ।
સ્વપૌરુષચમત્કૃત્યા તદુપાયોઽસ્તિ નેતરઃ

અજિતાત્મા જનો મૂઢો રૂઢો ભોગૈકકર્દમે ।
આપદાં પાત્રતામેતિ પયસામિવ સાગરઃ

જીવિતસ્ય યથા બાલ્યં દૃષ્ટં પ્રાથમકલ્પિકમ્ ।
નિર્વાણસ્ય તથા ભોગસંત્યાગો રાગશાન્તિદઃ

તજ્જ્ઞસ્ય જીવિતનદી સકલ્લોલાપ્યસંભ્રમા ।
સમં વહતિ સૌમ્યૈવ ચિત્રસંસ્થેવ નીરસા

અજ્ઞજીવિતનદ્યાસ્તુ રસનાત્યન્તભીષણાઃ ।
આવર્તા વૃત્તિવિક્ષોભકલ્લોલાઃ સહવાહિનઃ

સર્ગવર્ગાઃ પ્રવલ્ગન્તિ સંવિત્પ્રસરલેશકાઃ ।
દ્વિચન્દ્રબાલવેતાલમૃગામ્બુસ્વપ્નમોહવત્

સંવિદ્વારિતરઙ્ગૌઘા ભાન્તિ સર્ગાઃ સહસ્રશઃ ।
વિચારિતાસ્ત્વસત્યાસ્તે સત્યાસ્ત્વનુભવભ્રમાત્

જગન્ત્યાકાશકોશેઽપિ સંવિત્પ્રસરણભ્રમાત્ ।
સન્તીવાપ્યનુભૂયન્તે ન તુ સત્યાનિ તાનિ તુ

સંવિદ્વિકાસપયસો બુદ્બુદઃ સર્ગવિભ્રમઃ ।
અહમિત્યાદિસદ્ભાવવિકારાકારરૂપવાન્

સંવિન્નિર્વાણમજગત્સંવિદુન્મીલનં જગત્ ।
નાન્તર્ન બાહ્યં નાસત્યં ન સત્યં સર્વમેવ તત્

ચિદ્રૂપમજમવ્યક્તમેકમવ્યયમીશ્વરઃ ।
સ્વત્વભાવત્વરહિતં બ્રહ્મ શાન્તાત્મખાદપિ

બ્રહ્મણો નિઃસ્વભાવસ્ય સર્ગસંવેદને સ્વતઃ ।
સ્પન્દને પવનસ્યેવ કારણં નોપયુજ્યતે

સ્વપ્નાનુભવવદ્ભ્રાન્તિર્બ્રહ્માબ્ધૌ બ્રહ્મવીચયઃ ।
સર્ગતા વસ્તુતસ્ત્વત્ર ન સ્વપ્નો ન ચ સર્ગતા

એકમેવ નિરાભાસમચિત્ત્વમજડં સમમ્ ।
ન સન્નાસન્ન સદસદિદમવ્યયમદ્વયમ્

યથાસ્થિતસ્યૈવ સતો યસ્યાસંવેદનાત્મકમ્ ।
સંવિત્પ્રશમનં જાતં તમાહુર્મુનિસત્તમમ્

સતોઽપિ મૃન્મયસ્યેવ યસ્યાસંવેદનાત્મકમ્ ।
સાહં જગદ્વિગલિતં તમાહુર્મુનિસત્તમમ્

યથા શામ્યત્યસંકલ્પાત્સંકલ્પનગરં તથા ।
વેદનોત્થં જગદહં ચિતિ શામ્યત્યવેદનાત્

સ્વભાવવર્જં શબ્દાર્થાઃ સર્વ એવ સહેતુકાઃ ।
સ્વભાવસ્ય તુ યો હેતુર્મુક્તિસ્તદનુભાવનમ્

ન કસ્યચિત્પદાર્થસ્ય સ્વભાવોઽસ્તીહ કશ્ચન ।
મહાચિદમ્બુદ્રવતાઃ સર્વા એવાનુભૂતયઃ

મહાચિદનિલસ્પન્દા એતા એવાનુભૂતયઃ ।
એતાસ્તા બ્રહ્મગગનશૂન્યતા ઇતિ બુધ્યતામ્

વાતસ્પન્દાવિવાભિન્નૌ બ્રહ્મસર્ગૌ વિભિન્નતા ।
તયોસ્ત્વસત્યા સ્વભ્રાન્તૌ સ્વપ્ને સ્વમરણોપમા

ભ્રાન્તિસ્તુ તાવત્તત્ત્વાર્થવિચારો યાવદસ્ફુટઃ ।
વિચારે તુ સ્ફુટે ભ્રાન્તિર્બ્રહ્મતામેવ ગચ્છતિ

ભ્રાન્તિસ્ત્વસત્યા વસ્ત્વેવ પ્રેક્ષયાતો ન લભ્યતે ।
શશશ્રૃઙ્ગવદત્યચ્છમતો બ્રહ્મૈવ શિષ્યતે

અનાદિમધ્યાન્તમનન્તમચ્છં
સમં શિવં શાશ્વતમેકમેવ ।
સર્વાં જરામોહવિકારભાર-
ભ્રાન્તિં વિમુચ્યામ્બરભાવમેહિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વા૦ ઉ૦ સત્યાર્થોપન્યાસયોગો નામ ત્રયસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ