યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.32

દ્વાત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યદા ચિતિઃ પ્રસરતિ તદાહંતાજગદ્ભ્રમઃ ।
અસદેવાભ્યુદેતીવ સ્પન્દાદપિ ચ વાયુતા

ઉદિતોઽપિ ન ખેદાય બ્રહ્મરૂપત્વવેદનાત્ ।
પરમાય ત્વનર્થાય જગચ્છબ્દાર્થભાવનાત્

રૂપાનુભવમાદત્તે ચક્ષુઃપ્રસરણાદ્યથા ।
ચિતિઃ પ્રસરણાત્તદ્વજ્જગદ્વિભ્રમમાસ્થિતા

યાસૌ પ્રસરતિ વ્યર્થં ચેત્યાભાવાન્ન સા સતી ।
અસત્કથં પ્રસરતિ વન્ધ્યાપુત્રઃ ક્વ નૃત્યતિ

અયં ત્વનુભવાદેવ મુધૈવાનુભવન્સ્થિતઃ ।
અસદેવાનનુભવન્સ્વયમર્ભકયક્ષવત્

અહંભાવોઽપિ દુઃખાર્થમહમિત્યેવ વેદનાત્ ।
અવેદનાન્નાહમતઃ સ્વાયત્તે બન્ધમુક્તતે

તદ્ધ્યાનં સ સમાધિર્વા યદવેદનમાસિતમ્ ।
અજડાનાં જડમિવ સમં શાન્તમનામયમ્

દ્વૈતાદ્વૈતસમુદ્ભેદૈર્વાક્યસંદર્ભવિભ્રમૈઃ ।
મા વિષીદત દુઃખાય વિબુધા અબુધા ઇવ

અસદાશ્રયતે દુઃખં સ્વપ્નવદ્ધનવાસનઃ ।
રૂપાલોકમનસ્કારાન્સંકલ્પરચિતાનિવ

દુઃખં સદેવ નાશ્નાતિ સુપ્તવત્તનુવાસનઃ ।
રૂપાલોકમનસ્કારાન્સંકલ્પરહિતાનિવ

અત્યન્તતનુતામેત્ય વાસનૈવૈતિ મુક્તતામ્ ।
દેશકાલક્રિયાયોગાત્પદાર્થે ભાવનામિવ

અત્યન્તતનુતાં યાતા વાસનૈવૈતિ મુક્તતામ્ ।
પરાણુપરિણામેન ખતાં ખેઽભ્રાદિકા યથા

અહંભાવનયા બોધે વાસના ઘનતાનવા ।
વિપશ્ચિત્સંગમાભ્યાસાત્પાણ્ડિત્યમિવ મૂઢતા

નાહમસ્તીહ મદ્યુક્ત્યા નિશ્ચયોઽન્તઃ શમાત્મકઃ ।
જીવતોઽજીવતશ્ચાસ્તિ રૂઢબોધ ઇતિ સ્મૃતઃ

વાયૌ દ્વન્દ્વમિવાત્રેદં જગદાદિ ચ ભાસતે ।
કોઽહં કથમિદં ચેતિ વિચારેણૈવ શામ્યતિ

નાહમિત્યેવ નિર્વાણં કિમેતાવતિ મૂઢતા ।
સત્સંગમવિચારાભ્યામેતદાશ્વવગમ્યતે

ક્ષીયતે તત્ત્વવિત્સઙ્ગાદહમિત્યેવ બન્ધનમ્ ।
આલોકેનેવ તિમિરં દિવસેનેવ યામિની

કોઽહં કથમિદં દૃશ્યં કો જીવઃ કિં ચ જીવનમ્ ।
ઇતિ તત્ત્વજ્ઞસંયોગાદ્યાવજ્જીવં વિચારયેત્

જીવિતં ભુવનં ભાતિ તતોઽહમિતિ નશ્યતિ ।
તત્ત્વમેકેન તજ્જ્ઞાર્કસેવનાત્સ નિષેવ્યતામ્

યો યો બોધાતિશયવાંસ્તં તં પૃથગુપાસ્વ ભો ।
સંગમે કથયોદેતિ તેષાં વાદપિશાચિકા

વાદયક્ષેઽપ્યભ્યુદિતે બાલસ્યેવ વિપશ્ચિતઃ ।
યુક્તિયુક્તમલં મુખ્યમુદેત્યહમિતિ ભ્રમઃ

અતઃ પ્રત્યેકમેકાન્તે પ્રાજ્ઞઃ સેવેત પણ્ડિતમ્ ।
એકીકૃત્ય તદુક્તાંસ્તાનર્થાન્બુદ્ધ્યા વિચારયેત્

વિચારયેત્તદુક્ત્યર્થં બુદ્ધ્યા બુદ્ધિવિવૃદ્ધયે ।
સર્વસંકલ્પમુક્તં યત્તત્સત્તન્મયતાં વ્રજેત્

વિપશ્ચિત્સંગમૈર્બુદ્ધિં નીત્વા પરમતીક્ષ્ણતામ્ ।
અજ્ઞાનલતિકા સૈકા કણશઃ ક્રિયતામલમ્

એષોઽર્થઃ સંભવત્યેવ તેનેદં કથયામ્યહમ્ ।
સ્વાનુભૂતં વયં બાલા નાસમઞ્જસવાદિનઃ

વ્યોમ્નોઽમ્બુવાહાદિવિજૃમ્ભયેવ
તરઙ્ગભંગ્યેવ મહાજલસ્ય ।
ન યુજ્યતે નાપિ ચ નશ્યતીહ
નાશોદયૌ નિર્મનનસ્ય કિંચિત્

ઇદં હિ સર્વં મૃગતૃષ્ણિકામ્બુવ-
ન્નિરામયે બ્રહ્મણિ શાન્ત આતતે ।
વિચારિતે નાહમિતીહ વિદ્યતે
કુતઃ ક્વ કસ્માન્મનનાદિવિભ્રમઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે સત્યાવબોધનોપદેશો નામ દ્વાત્રિંશઃ સર્ગઃ