યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.30

ત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અહંતૈવ પરાઽવિદ્યા નિર્વાણપદરોધિની ।
તયૈવાન્વિષ્યતે મૂઢૈસ્તદિત્યુન્મત્તચેષ્ટિતમ્

અહંતૈવાલમજ્ઞાનાદજ્ઞત્વસ્ય નિદર્શનમ્ ।
ન હિ તજ્જ્ઞસ્ય શાન્તસ્ય મમાહમિતિ વિદ્યતે

અહંતામલમુત્સૃજ્ય નિર્વાણઃ ખમિવામલઃ ।
સદેહમપદેહં વા જ્ઞસ્તિષ્ઠતિ ગતજ્વરઃ

ન તથા શરદાકાશં ન તથા સ્તિમિતોઽર્ણવઃ ।
પૂર્ણેન્દુમધ્યં ન તથા યથા જ્ઞઃ પરિરાજતે

ચિત્રસંગરયુદ્ધસ્ય સૈન્યસ્યાક્ષુબ્ધતા યથા ।
તથૈવ સમતા જ્ઞસ્ય વ્યવહારવતોપિ ચ

નિર્વાણૈકતયા જ્ઞસ્ય વાસનૈવ ન વાસના ।
લેખાદામોપમા ત્વબ્ધેરૂર્મ્યાદિ ન જલેતરત્

તરત્તરઙ્ગો જલધિર્જલમેવ યથાખિલમ્ ।
દૃશ્યોચ્છૂનમપિ બ્રહ્મ તથા બ્રહ્મૈવ નેતરત્

અન્તરસ્તંગતોઽક્ષુબ્ધો બહિરસ્તંગતઃ શમી ।
વિદ્યતે ચોદિતો યસ્ય સ મુક્ત ઇતિ કથ્યતે

અહંત્વસર્ગરૂપેણ સંવિત્સંવિન્મયે પરે ।
સ્ફુરત્યમ્ભોમ્ભસીવાતો નાનાતેયં કિમાત્મિકા

ધૂમસ્ય સ્ફુરતો વ્યોમ્નિ યથા ગજરથાદયઃ ।
વ્યૂહા ધૂમાન્ન તે ભિન્નાસ્તથા સર્ગાઃ પરે પદે

સંવિદ્ભ્રાન્તિવિચારેણ ભ્રાન્ત્યલાભવિલાસિનઃ ।
વિજયધ્વં વિષાદં માઽઽગતા જ્ઞાસ્તજ્જ્ઞતા હિ વઃ

અઙ્કુરોઽનુભવત્યન્તર્વૃક્ષપત્રફલં યથા ।
તથા જગદહંત્વે જ્ઞઃ સ્વાત્મા સ્વાત્મખમપ્યલમ્

રૂપાલોકમનઃસત્તા જ્વાલાર્ચિષ્વિવ દણ્ડતા ।
સત્યોપિ ચ ન સન્ત્યેતા ભ્રાન્તેશ્ચિત્તાબલા ઇવ

યથા સુખં યથારમ્ભં યથા નાશં યથોદયમ્ ।
યથા દેશં યથા કાલમજરાઃ શાન્તમાસ્યતામ્

ઇષ્ટાનિષ્ટોપલમ્ભેષુ શાન્તો વ્યવહરન્નપિ ।
શવવન્નાન્યતામન્તર્નિર્વાણોઽનુભવત્યલમ્

અમનોવાસનાહંતા ધત્તે યચ્ચ જગચ્ચિરમ્ ।
જીવતોઽજીવતશ્ચૈવ ચિજ્જીવઃ સ પરં પદમ્

સત્તૈવ જડવાહેન દુઃખભારાય કેવલમ્ ।
નૃણાં પાશાવબદ્ધાનાં પોતકાનામિવાર્ણવે

મોક્ષસત્તા શ્રયતિ તં નાજ્ઞાનાનુભવાદિવ ।
મૃતેન યત્કિલ પ્રાપ્યં જીવન્પ્રાપ્નોતિ તત્કથમ્

યદ્યત્સંકલ્પયતે તત્તત્સંકલ્પાદેવ નાશભાક્ ।
ન સંભવતિ યત્રૈતત્તત્સત્યં પદમક્ષયમ્

નાન્યો ન ચાહમસ્મીતિ ભાવનાન્નિર્ભયો ભવ ।
સત્યં યુક્તં ભવત્યેતદ્વિષમપ્યમૃતં યથા

જડં દેહાદિ ચિત્તાન્તં વિચાર્ય સકલં વપુઃ ।
લભ્યતે નાહમસ્મીતિ તસ્માન્નાસ્મીતિ સત્યતા

શાન્તાશેષવિશેષાણામહંતાન્તાવિચારણાત્ ।
કેવલં મુક્તતોદેતિ ન તુ કિંચિદ્વિનશ્યતિ

ભોગત્યાગવિચારાત્મપૌરુષાન્નાન્યદત્ર હિ ।
ઉપયુજ્યત ઇત્યજ્ઞાઃ સ્વાત્મૈવાશુ પ્રણમ્યતામ્

નિર્વાસનં મનનમેવમુદાહરન્તિ
મોક્ષં વિના ભવતિ તન્ન ચ જાતુ બોધાત્ ।
સન્નો જગદ્ભ્રમ ઇતીહ પરઃ પ્રબોધો
ન પ્રત્યયોઽત્ર યદતઃ સુચિરાય બન્ધઃ

જગદહમસદિત્યુપેત્ય સમ્ય-
ગ્જનધનદારશરીરનિર્વ્યપેક્ષઃ ।
ભવતિ હિ સ ચ ચેતનસ્વરૂપઃ
પરિમિતખં ખલુ નાન્યથાસ્તિ મુક્તિઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે પરમાર્થોપન્યાસયોગો નામ ત્રિંશઃ સર્ગઃ