યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.28

અષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બીજાઙ્કુરાણાં પુરુષકર્મણાં જન્મકારિણામ્ ।
દૈવશબ્દાર્થયુક્તાનાં તત્ત્વં વદ વિભો પુનઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દૈવકર્માદિપર્યાયં ઘટાદિ ઘટતાવધિ ।
સંવિત્સ્પન્દનમેવેદં લોકે પુરુષતાં ગતમ્

સંવિત્સ્પન્દાદૃતે પુંસ્ત્વં કર્મ વા કીદૃશં ભવેત્ ।
ઘટાવટપટાદ્યાત્મ હ્યેતેનૈવ જગત્ કૃતમ્

પ્રવર્તતે જગલ્લક્ષ્મીઃ સંવિત્સ્પન્દાત્સવાસનાત્ ।
નિવર્તતે હિ સંસારઃ સંવિત્સ્પન્વાદવાસનાત્

અવાસનં હિ સંવિત્તેઃ સ્પન્દમસ્પન્દનં વિદુઃ ।
સસ્પન્દોઽપ્યસ્ફુરત્સ્પન્દો યેનાવર્તાદિનોહ્યતે

મનાગપિ ન ભેદોઽસ્તિ સંવિત્સ્પન્દમયાત્મનોઃ ।
કલ્પનાંશાદૃતે રામ સૃષ્ટૌ પુરુષકર્મણોઃ

જલવીચ્યોર્યથા દ્વિત્વં સંકલ્પોત્થં ન વાસ્તવમ્ ।
તથેહ ચિત્પરિસ્પન્દરૂપયોર્જન્તુકર્મણોઃ

કર્મૈવ પુરુષો રામ પુરુષસ્યૈવ કર્મતા ।
એતે હ્યભિન્ને વિદ્ધિ ત્વં યથા તુહિનશીતતે

હિમં યત્તદ્યથા શૈત્યં યચ્છૈત્યં તદ્યથા હિમમ્ ।
યત્કર્માસૌ તથા જન્તુર્યો જન્તુઃ કર્મ તત્તથા

સંવિત્સ્પન્દરસસ્યૈવ દૈવકર્મનરાદયઃ ।
પર્યાયશબ્દા ન પુનઃ પૃથક્કર્માદયઃ સ્થિતાઃ

સ્પન્દાત્સંવિજ્જગદ્વીજમસ્પન્દાદ્યાત્યબીજતામ્ ।
અઙ્કુરશ્ચ તદેવાન્તઃ સ્થિતત્વાદઙ્કુરશ્રિયઃ

ચિત્ત્વં ચ ક્વચિદસ્પન્દં ક્વચિત્સ્પન્દં સ્વભાવતઃ ।
અનન્તમેકાર્ણવવદ્દિક્કાલક્રમસંસ્થિતમ્

સંવિત્સ્પન્દો વાસનાવાનિહ બીજમકારણમ્ ।
ભૂત્વા કારણતામેતિ દેહાદેરઙ્કુરાવલેઃ

તૃણવલ્લીલતાગુલ્મબીજાન્તરગતેરપિ ।
બીજં સંવિત્સ્પન્દ એવ તસ્ય બીજં ન વિદ્યતે

ન બીજાઙ્કુરયોર્ભેદો વિદ્યતેઽગ્ન્યૌષ્ણ્યયોરિવ ।
બીજમેવાઙ્કુરં વિદ્ધિ વિદ્ધિ કર્મૈવ માનવમ્

ચિત્સ્ફુરન્તી ભૂમિકોશે કરોતિ સ્થાવરાઙ્કુરમ્ ।
સ્થૂલાન્સૂક્ષ્માન્મૃદુક્રૂરાન્પયોબુદ્બુદકાનિવ

ચિતા વિના ધરાકોશાદત્યન્તપરિપેલવાત્ ।
અઙ્કુરાન્વજ્રસારાંશ્ચ ક ઉલ્લાસયિતું ક્ષમઃ

પ્રાણિવીર્યરસાન્તસ્થા સંવિજ્જંગમમાતતમ્ ।
તનોતિ લતિકાન્તસ્થો રસઃ પુષ્પફલં યથા

યદિ સર્વગતા સંવિદ્ભવેન્નાતિબલીયસી ।
તત્ક ઉલ્લાસને શક્તઃ સ્યાદ્દેવાસુરભૂભૃતામ્

જઙ્ગમાનાં સ્થાવરાણામેતદાદ્યં ચ બીજકમ્ ।
સંવિદ્વિસ્ફુરણામાત્રમસ્ય બીજં ન વિદ્યતે

બીજાઙ્કુરવિકલ્પાનાં ક્રિયાપુરુષકર્મણામ્ ।
ઊર્મિવીચિતરઙ્ગાણાં નાસ્તિ ભેદો ન વસ્તુનિ

દ્વિત્વં નૃકર્મણોર્યસ્ય બીજાઙ્કુરતયા તયોઃ ।
વિપશ્ચિત્પશવે તસ્મૈ મહતેઽસ્તુ સદા નમઃ

સંવિત્તેર્જન્મબીજસ્ય યોઽન્તસ્થો વાસનારસઃ ।
સ કરોત્યઙ્કુરોલ્લાસં તમસઙ્ગાગ્નિના દહ

કુર્વતોઽકુર્વતશ્ચૈવ મનસા યદમજ્જનમ્ ।
શુભાશુભેષુ કાર્યેષુ તદસઙ્ગં વિદુર્બુધાઃ

અથવા વાસનોત્સાદ એવાસઙ્ગ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
યયા કયાચિદ્યુક્ત્યાન્તઃ સંપાદય તમેવ હિ

યયૈવ વેત્સિ તતયા યુક્ત્યા પુરુષયત્નતઃ ।
વાસનાઙ્કુરનિર્મૂલમેતદેવ પરં શિવમ્

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન યથા જાનાસિ વા તથા ।
નિવારયાહંભાવાંશમેષોઽસૌ વાસનાક્ષયઃ

નાસ્ત્યેવ પૌરુષાદન્યા સંસારોત્તરણે ગતિઃ ।
નિરહંભાવરૂપેઽસ્મિન્વાસનાક્ષયનામનિ

આદ્યૈવ સંવિદસ્તીહ સોઽઙ્કુરો બીજમસ્તિ તત્ ।
તત્કર્મ તચ્ચ પુરુષસ્તદ્દૈવં તચ્છુભાશુભમ્

ન બીજમાદાવસ્ત્યન્યન્નાઙ્કુરો ન ચ વા નરઃ ।
ન કર્મ ન ચ દૈવાદિ કેવલં ચિદુદેતિ હિ

નો બીજમસ્તિ ન કિલાઙ્કુરકોઽપિ વાસ્તિ
નાપ્યસ્તિ કર્મ પુરુષશ્ચ ન વાસ્તિ સાધો ।
એકં તુ ચિત્ત્વમુદિતં હ્યનયાભિધાન-
લક્ષ્મ્યા નટઃ સુરનરાસુરશોભયેવ

ઇત્યેવ નિશ્ચયમનામય ભાવયિત્વા
ત્યક્ત્વા ભૃશં પુરુષકર્મવિચારશઙ્કામ્ ।
નિર્વાસનઃ સકલસંકલનાવિમુક્તઃ
સંવિદ્વપુર્નનુ યથાભિમતેચ્છમાસ્વ

પ્રશાન્તસર્વેચ્છમશઙ્કમચ્છ-
ચિન્માત્રસંસ્થોઽખિલકાર્યકારી ।
આત્મૈકરામઃ પરિપૂર્ણકામો
ભવાભયો રામ શમાભિરામઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણ૦ ઉત્તરાર્ધે શઙ્કાતત્ત્વસિદ્ધાન્તપ્રતિપાદનં નામાષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ