યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.23-2

ત્રયોવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથાસૌ વાયસશ્રેષ્ઠો જિજ્ઞાસાર્થમિદં મયા ।
ભૂયઃ પૃષ્ટો મહાબાહો કલ્પવૃક્ષલતાગ્રકે

ચરતાં જગતઃ કોશે વ્યવહારવતામપિ ।
કથં વિહગરાજેન્દ્ર દેહં મૃત્યુર્ન બાધતે

ભુશુણ્ડ ઉવાચ ।
જાનન્નપિ હિ સર્વજ્ઞ બ્રહ્મઞ્જિજ્ઞાસયેવ મામ્ ।
પૃચ્છસિ પ્રભવો નિત્યં ભૃત્યં વાચાલયન્તિ હિ

તથાપિ યત્પૃચ્છસિ માં તત્તે પ્રકથયામ્યહમ્ ।
આજ્ઞાચરણમેવાહુર્મુખ્યમારાધનં સતામ્

દોષમુક્તાફલપ્રોતા વાસનાતન્તુસંતતિઃ ।
હૃદિ ન ગ્રથિતા યસ્ય મૃત્યુસ્તં ન જિઘાંસતિ

નિઃશ્વાસવૃક્ષક્રકચાઃ સર્વદેહલતાઘુણાઃ ।
આધયો યં ન ભિન્દન્તિ મૃત્યુસ્તં ન જિઘાંસતિ

શરીરતરુસર્પૌઘાશ્ચિન્તાર્પિતશિરઃફણાઃ ।
આશા યં ન દહન્ત્યન્તર્મૃત્યુસ્તં ન જિઘાંસતિ

રાગદ્વેષવિષાપૂરઃ સ્વમનોબિલમન્દિરઃ ।
લોભવ્યાલો ન ભુઙ્ક્તે યં મૃત્યુસ્તં ન જિઘાંસતિ

પીતાશેષવિવેકામ્બુઃ શરીરામ્ભોધિવાડવઃ ।
ન નિર્દહતિ યં કોપસ્તં મૃત્યુર્ન જિઘાંસતિ

યન્ત્રં તિલાનાં કઠિનં રાશિમુગ્રમિવાકુલમ્ ।
યં પીડયતિ નાનઙ્ગસ્તં મૃત્યુર્ન જિઘાંસતિ

એકસ્મિન્નિર્મલે યેન પદે પરમપાવને ।
સંશ્રિતા ચિત્તવિશ્રાન્તિસ્તં મૃત્યુર્ન જિઘાંસતિ

વપુઃખણ્ડાભિપતિતં શાખામૃગમિવોદિતમ્ ।
ન ચઞ્ચલં મનો યસ્ય તં મૃત્યુર્ન જિઘાંસતિ

એતે બ્રહ્મન્મહાદોષાઃ સંસારવ્યાધિહેતવઃ ।
મનાગપિ ન લુમ્પન્તિ ચિત્તમેકં સમાહિતમ્

આધિવ્યાધિસમુત્થાનિ ચલિતાનિ મહાભ્રમેઃ ।
ન વિલુમ્પન્તિ દુઃખાનિ ચિત્તમેકં સમાહિતમ્

નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ ન સંસ્મૃતિર્ન વિસ્મૃતિઃ ।
ન સુપ્તં ન ચ જાગ્રત્સ્યાચ્ચિત્તં યસ્ય સમાહિતમ્

અન્ધીકૃતહૃદાકાશાઃ કામકોપવિકારજાઃ ।
ચિન્તા ન પરિહિંસન્તિ ચિત્તં યસ્ય સમાહિતમ્

ન દદાતિ ન ચાદત્તે ન જહાતિ ન યાચતે ।
કુર્વદેવ ચ કાર્યાણિ ચિત્તં યસ્ય સમાહિતમ્

યે દુરર્થા દુરારમ્ભા દુર્ગુણા દુરુદાહૃતાઃ ।
દુષ્ક્રમાસ્તે ન કૃન્તન્તિ ચિત્તં યસ્ય સમાહિતમ્

આભાન્તિ વિપુલાર્થાનિ મહાન્તિ ગુણવન્તિ ચ ।
સર્વાણ્યેવાનુધાવન્તિ ચિત્તં યસ્ય સમાહિતમ્

યદુદર્કહિતં સત્યમનપાયિ ગતભ્રમમ્ ।
દુરીહિતદૃશોન્મુક્તં તત્પરં કારયેન્મનઃ

યદદૃષ્ટમશુદ્ધેન ચિત્તવૈધુર્યદાયિના ।
અનેકત્વપિશાચેન તત્પરં કારયેન્મનઃ

આદૌ મધ્યે તથાન્તે ચ ચિરાય પરમોચિતમ્ ।
યચ્ચારુ મધુરં પથ્યં તત્પરં કારયેન્મનઃ

યદનન્તં મનઃપથ્યં તથ્યમાદ્યન્તમધ્યગમ્ ।
સમસ્તસાધુભિર્જુષ્ટં તત્પરં કારયેન્મનઃ

યદ્બુદ્ધેઃ પરમાલોકમાદ્યં યદમૃતં પરમ્ ।
યદનુત્તમસૌભાગ્યં તત્પરં કારયેન્મનઃ

સામરાસુરગન્ધર્વે સવિદ્યાધરકિન્નરે ।
સસુરસ્ત્રીગણે સ્વર્ગે ન કિંચિત્સુસ્થિરં શુભમ્

સતરૌ સનરાધીશે સપર્વતપુરવ્રજે ।
સામ્બુધૌ ભૂતલે તાત ન કિંચિચ્છોભનં સ્થિરમ્

સનાગે સાસુરવ્યૂહે સાસુરસ્ત્રીગણે તથા ।
સમસ્ત એવ પાતાલે ન કિંચિચ્છોભનં સ્થિરમ્

સસ્વર્ગે સસુરાલોકે સપાતાલે સદિક્તટે ।
જગત્યસ્મિંસ્તુ સર્વસ્મિન્ન કિંચિચ્છોભનં સ્થિરમ્

આધિવ્યાધિવિલોલાસુ દુઃખૌઘવલિતાસુ ચ ।
ક્રિયાસુનિત્યતુચ્છાસુ ન કિંચિત્સુસ્થિરં શુભમ્

તરલીકૃતચિત્તાસુ હૃદયાનન્દિનીષુ ચ ।
ચિન્તાસુ ધીવિકારાસુ નકિંચિત્સુસ્થિરં શુભમ્

હૃત્ક્ષીરોદકસંસ્પન્દમન્દરેષુ ચલેષ્વપિ ।
સ્વસંકલ્પવિકલ્પેષુ ન કિંચિત્સુસ્થિરં શુભમ્

અનારતાગમાપાયપરાસ્વસિશિરાસ્વપિ ।
ચિત્રાકારાસુ ચેષ્ટાસુ ન કિંચિત્સુસ્થિરં શુભમ્

ન વરમેકમહીતલરાજતા
ન ચ વરં વિબુધામરરૂપતા ।
ન ચ વરં ધરણીતલનાગતા
સ્થિતિમુપૈતિ હિ યત્ર સતાં મનઃ

ન વરમાકુલશાસ્ત્રવિચારણં
ન ચ વરં પરકાર્યવિવેચનમ્ ।
ન વરમગ્ર્યકથાક્રમવર્ણનં
સ્થિતિમુપૈતિ હિ યત્ર સતાં મનઃ

ન વરમાધિમયં ચિરજીવિતં
ન ચ વરં મરણં દૃઢમૂઢતા ।
ન ચ વરં નરકો ન ચ વિષ્ટપં
સ્થિતિમુપૈતિ હિ ન ક્વચિદાશયઃ

ઇતિ વિવિધજગત્ક્રમાઃ સમસ્તાઃ
ખલુ મતિમૂઢતયા નરસ્ય રમ્યાઃ ।
ચલતરકલનાહિતે પદાર્થે
કથમુપયાન્તિ ચિરસ્થિતિં મહાન્તઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ નિર્વાણ૦ પૂ૦ ભુશુંડો૦ સમાધાનસંકલ્પનિરાકરણં નામ ત્રયોવિંશઃ સર્ગઃ