યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.22-2

દ્વાવિંશઃ સર્ગઃ

ભુશુણ્ડ ઉવાચ ।
તતો જગતિ જાતેષુ ભગવન્યુષ્મદાદિષુ ।
ભરદ્વાજપુલસ્ત્યાત્રિનારદેન્દ્રમરીચિષુ

પુલહોદ્દાલકાદ્યેષુ ક્રતુભૃગ્વઙ્ગિરસ્સુ ચ ।
સનત્કુમારભૃઙ્ગીશસ્કન્દેભવદનાદિષુ

ગૌરીસરસ્વતીલક્ષ્મીગાયત્ર્યાદ્યાસુ ભૂરિષુ ।
મેરુમન્દરકૈલાસહિમવદ્દર્દુરાદિષુ

હયગ્રીવહિરણ્યાક્ષકાલનેમિબલાદિષુ ।
હિરણ્યકશિપુક્રાથબલિપ્રહ્રાદકાદિષુ

શિબિન્યઙ્કુપૃથૂલાખ્યવૈન્યનાભાગકેલિષુ ।
નલમાન્ધાતૃસગરદિલીપનહુષાદિષુ

આત્રેયવ્યાસવાલ્મીકિશુકવાત્સ્યાયનાદિષુ ।
ઉપમન્યુમણીમઙ્કીભગીરથશુકાદિષુ

અલ્પકાતીતકાલેષુ કિંચિદ્દૂરેષુ કેષુચિત્ ।
તથાદ્યતનસર્ગેષુ સ્મરણે ગણનૈવ કા

મુને તે બ્રહ્મપુત્રસ્ય જન્માષ્ટકમિદં કિલ ।
સંસ્મરામ્યષ્ટમે સર્ગે તસ્મિંસ્ત્વં મમ સંગતઃ

કદાચિજ્જાયસે વ્યોમ્નઃ કદાચિજ્જાયસે જલાત્ ।
કદાચિદ્વાયુતઃ શૈલાત્કદાચિજ્જાયસેઽનલાત્

યાદૃશો યાદૃશાચારો યાદૃક્સંસ્થાનદિગ્ગણઃ ।
સર્ગોઽયં તાદૃશાનેવ ત્રીન્સર્ગાન્સંસ્મરામ્યહમ્

એકરૂપાખિલાચારસંનિવેશધરામરાન્ ।
સમકાલાન્સ્થિરસ્થૈર્યાન્દશસર્ગાન્સ્મરામ્યહમ્

અન્તર્ધાનં ગતા ધાત્રી વારપઞ્ચકમુદ્ધૃતા ।
મુને પઞ્ચસુ સર્ગેષુ કૂર્મેણૈવ પયોનિધેઃ

મન્દરાકર્ષણાવેગપર્યાકુલસુરાસુરમ્ ।
સ્મરામિ દ્વાદશં ચેદમમૃતામ્ભોધિમન્થનમ્

સર્વૌષધિરસોપેતાં બલિગ્રાહસ્તદા દિવઃ ।
વારત્રયહિરણ્યાક્ષો નીતવાન્વસુધામધઃ

રેણુકાત્મજતાં ગત્વા ષષ્ઠવારમિમં હરિઃ ।
બહુસર્ગાન્તરેણાપિ ચકાર ક્ષત્રિયક્ષયમ્

શતં કલિયુગાનાં ચ હરેર્બુદ્ધદશાશતમ્ ।
શૌકરાજતયૈવાપ્તં સ્મરામિ મુનિનાયક

ત્રિંશત્ત્રિપુરવિક્ષોભાન્દ્વૌ દક્ષાધ્વરસંક્ષયૌ ।
દશશક્રવિઘાતાંશ્ચ ચન્દ્રમૌલેઃ સ્મરામ્યહમ્

બાણાર્થમષ્ટૌ સંગ્રામાઞ્જ્વરપ્રમથમન્ત્રકાન્ ।
વિક્ષોભિતસુરાનીકાન્ત્સ્મરામિ હરિશર્વયોઃ

યુગંપ્રતિ ધિયાં પુંસાં ન્યૂનાધિકતયા મુને ।
ક્રિયાઙ્ગપાઠવૈચિત્ર્યયુક્તાન્વેદાન્ત્યરામ્યહમ્

એકાર્થાનિ સમગ્રાણિ બહુપાઠાનિ મેઽનઘ ।
પુરાણાનિ પ્રવર્તન્તે પ્રસૃતાનિ યુગંપ્રતિ

પુનસ્તાનેવ તાનેવમન્યાનપિ યુગે યુગે ।
વેદાદિવિત્પ્રરચિતાનિતિહાસાન્સ્મરામ્યહમ્

ઇતિહાસં મહાશ્ચર્યમન્યં રામાયણામિધમ્ ।
ગ્રન્થલક્ષપ્રમાણં ચ જ્ઞાનશાસ્ત્રં સ્મરામ્યહમ્

રામવદ્વ્યવહર્તવ્યં ન રાવણવિલાસવત્ ।
ઇતિ યત્ર ધિયાં જ્ઞાનં હસ્તે ફલમિવાર્પિતમ્

કૃતં વાલ્મીકિના ચૈતદધુના યત્કરિષ્યતિ ।
અન્યચ્ચ પ્રકટં લોકે સ્થિતં જ્ઞાસ્યસિ કાલતઃ

વાલ્મીકિનામ્ના જીવેન તેનૈવાન્યેન વા કૃતમ્ ।
એતચ્ચ દ્વાદશં વારં ક્રિયતે વિસ્મૃતિં ગતમ્

દ્વિતીયમેતસ્ય સમં ભારતં નામ નામતઃ ।
સ્મરામિ પ્રાક્તનવ્યાસકૃતં જગતિ વિસ્મૃતમ્

વ્યાસાભિધેન જીવેન તેનૈવાન્યેન વા કૃતમ્ ।
એતત્તુ સપ્તમં વારં ક્રિયતે વિસ્મૃતિં ગતમ્

આખ્યાનકાનિ શાસ્ત્રાણિ નિવૃત્તાનિ યુગંપ્રતિ ।
વિચિત્રસંનિવેશાનિ સંસ્મરામિ મુનીશ્વર

ભૂયસ્તાન્યેવ તાન્યેવ તથાન્યાનિ યુગે યુગે ।
સાધો પદાર્થજાલાનિ પ્રપશ્યામિ સ્મરામિ વૈ

રાક્ષસક્ષતયે વિષ્ણોર્મહીમવતરિષ્યતઃ ।
અધુનૈકાદશં જન્મ રામનામ્નો ભવિષ્યતિ

નારસિંહેન વપુષા હિરણ્યકશિપું હરિઃ ।
જઘાન વારત્રિતયં મૃગેન્દ્ર ઇવ વારણમ્

વસુદેવગૃહે વિષ્ણોર્ભુવો ભારનિવૃત્તયે ।
અધુના ષોડશં જન્મ ભવિષ્યતિ મુનીશ્વર

જગન્મયી ભ્રાન્તિરિયં ન કદાચન વિદ્યતે ।
વિદ્યતે તુ કદાચિચ્ચ જલબુદ્બુદવત્સ્થિતા

દૃશ્યભ્રાન્તિરનિત્યેયમન્તસ્થા સંવિદાત્મનિ ।
જાયતે લીયતે ચાશુ લોલા વીચિરિવામ્ભસિ

સમેકસંનિવેશાનિ બહૂનિ વિષમાણિ ચ ।
તથાર્ધસમરૂપાણિ ત્રિજગન્તિ સ્મરામ્યહમ્

તાન્યેવ તાદૃક્કર્માણિ તથાન્યાચરણાનિ ચ ।
તત્કર્માણિ તથાન્યાનિ ભૂતાનીહ સ્મરામ્યહમ્

પ્રતિમન્વન્તરં બ્રહ્મન્વિપર્યસ્તે જગત્ક્રમે ।
સંનિવેશેઽન્યથાજાતે પ્રયાતે સંશ્રુતે જને

મમાન્યાન્યેવ મિત્રાણિ અન્ય એવ ચ બન્ધવઃ ।
અન્ય એવ નવા ભૃત્યા અન્ય એવ સમાશ્રયાઃ

કદાચિદહમેકાન્તે વિન્ધ્યકચ્છકૃતાલયઃ ।
કદાચિત્સહ્યનિલયઃ કદાચિદ્દર્દુરાલયઃ

કદાચિદ્ધિમવદ્વાસી કદાચિન્મલયાચલઃ ।
કદાચિત્પ્રાક્તનેનૈવ સંનિવેશેન ભૂધરમ્

ચૂતવૃક્ષે ચ શાખાયાં પ્રાપ્ય નીડં કરોમ્યહમ્ ।
અનાદ્યન્તેષુ યાતેષુ યુગેષુ મુનિનાયક

પ્રાક્તનેનૈવ જાતોઽયં સંનિવેશેન પાદપઃ ।
દેહં ત્યક્ત્વા સુખં સાધો નાતઃ પરિણતિં ગતઃ

તદીયેનૈવ જાતોઽયં સંનિવેશેન પાદપઃ ।
તાતે જીવતિ યૈવાભૂચ્છોભાસ્ય સુતરોસ્તથા

કૃતપ્રાક્સંનિવેશોઽયમહં સ્થિતિમિહાગતઃ ।
નેહાભૂદુત્તરા પૂર્વં કકુબ્નાયં ચ ભૂધરઃ

દિગુત્તરાભૂદન્યેયં પૂર્વમેવ મહીધરઃ ।
એકૈકદેહસંસ્થાનવીતબ્રહ્મનિશાગમઃ

ધ્યાનાન્તે તત્ત્વ એવૈનં સર્ગમાલોક્ય વેદ્મ્યહમ્ ।
અર્કાદેરૃક્ષસંચ્ચારાન્મેર્વાદિસ્થાનકા દિશઃ

સંસ્થાનમન્યથા તસ્મિન્સ્થિતે યાન્તિ દિશોઽન્યથા ।
ન સન્નાસજ્જગન્મન્યે ભ્રમયન્કેવલં ધિયઃ

આત્મસ્પન્દચમત્કારવિભવોઽયં વિજૃમ્ભતે ।
પુત્રઃ પિતૃત્વમાયાતિ મિત્રં યાત્યરિતાં તથા

સ્ત્રીત્વં ચ શતશો યાતાન્પુંસશ્ચૈવ સ્મરામ્યહમ્ ।
કલૌ કૃતયુગાચારાન્કૃતે કલિયુગસ્થિતિમ્

ત્રેતાયાં દ્વાપરે ચૈવ સંસ્મરામિ મુનીશ્વર ।
અદૃષ્ટવેદવેદાર્થાન્સ્વસંકેતવિહારિણઃ

સર્ગાન્નિરર્ગલાચારાન્ક્વચિત્કાંશ્ચિત્સ્મરામ્યહમ્ ।
ધ્યાતરિ બ્રહ્મણો બ્રહ્મન્સસુરાસુરમાનુષમ્

ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે જગચ્છૂન્યં સ્મરામ્યહમ્ ।
મનોમનનનિર્માણાન્પાર્થિવાકારવર્જિતાન્ ।
વ્યાપ્તાન્વાયુમયૈર્ભૂતૈર્દશ સર્ગાન્સ્મરામ્યહમ્

વિચિત્રસંસ્થાનવિશેષદેશાન્વિચિત્રકાર્યાકુલભૂતકોશાન્ ।
વિચિત્રવિન્યાસવિલાસવેષાન્સ્મરામ્યહં બ્રહ્મદિનેષ્વશેષામ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ભુશું૦ ચિરજીવિતવર્ણનં નામ દ્વાવિંશઃ સર્ગઃ