યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.214

ચતુર્દશાધિકદ્વિશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇત્યુક્તવત્યથ મુનૌ નભસો નનાદ
વર્ષામૃતાભ્રમિવ દુન્દુભિરામરો દ્રાક્ ।
શુક્લીકૃતાખિલકકુબ્વદના તુષાર-
વર્ષોપમા ભુવિ પપાત ચ પુષ્પવૃષ્ટિઃ

કિંજલ્કજાલદિવસાન્તઘનાઙ્ગરાગા
વાતાવધૂતસિતકેસરગૌરહારા ।
પુષ્પોદરોત્થમૃદુસીકરશીતલાઙ્ગા
પ્રાપ્તા સ્વયં સુરપુરાદિવ પુણ્યલક્ષ્મીઃ

કલ્પાન્તકાલકપિકમ્પિતશુષ્કશાખા-
ત્સ્વર્ગદ્રુમાત્પતિતમાશુ વિડમ્બયન્તી ।
તારાગણં પ્રથિતભાસમનલ્પહાસ-
માશામુખપ્રસૃતભૈરવમમ્બરસ્થા

સા પુષ્પવૃષ્ટિરથ દુન્દુભિનાદગર્જ-
ત્કિંજલ્કપુઞ્જજલદા શમમાજગામ ।
આપૂરિતાખિલસભા હિમહારિપુષ્પ-
પૂરેણ કૌતુકવિકાસકરીક્ષણેન

તાનિ દિવ્યાનિ પુષ્પાણિ યથાસ્થાનમધઃસ્થિતાઃ ।
વસિષ્ઠાય નમસ્કૃત્વા સભ્યાઃ સંશોકિતાં જહુઃ

દશરથ ઉવાચ ।
અહોઽનુસુવિશાત્માનઃ સંસારવિતતાકૃતેઃ ।
વિશ્રાન્તાઃ સ્મશ્ચિરં શ્રાન્તાઃ શુદ્ધા મેઘા ઇવાચલે

કર્મણામવધિઃ પૂર્ણો દૃષ્ટઃ સીમાન્ત આપદામ્ ।
જ્ઞાતં જ્ઞેયમશેષેણ વિશ્રાન્તાઃ સ્મઃ પરે પદે

ધ્યાનલબ્ધપરવ્યોમચિરાનુભવનભ્રમૈઃ ।
ધારણાધારવિશ્રાન્ત્યા દેહસંત્યજનક્રમૈઃ

સંકલ્પનવનિર્માણૈઃ સ્વપ્નદૃષ્ટિજગજ્જ્વરૈઃ ।
શુક્તિરૂપ્યાનુભવનૈઃ સ્વપ્નાત્મમૃતિદર્શનૈઃ

અનન્યૈઃ પવનસ્પન્દૈરનન્યૈઃ સલિલદ્રવૈઃ ।
ઇન્દ્રજાલપુરાપૂરૈર્ગન્ધર્વનગરોત્કરૈઃ

માયાપૂર્ણપુરાભોગૈર્મૃગતૃષ્ણાનદીરયૈઃ।
આયતૌ પવનસ્પર્શૈર્દ્વિચન્દ્રાનુભવોદયૈઃ

મદભ્રંશપુરસ્પન્દૈર્મુધા ત્વવનિકમ્પનૈઃ ।
બાલયક્ષાદ્યનુભવૈઃ ખકેશોણ્ડ્રકદર્શનૈઃ

એવમાદિભિરન્યૈશ્ચ દૃષ્ટાન્તૈઃ સ્વાનુભૂતિદૈઃ ।
અહો નુ માર્જિતા દૃશ્યદૃષ્ટિર્ભગવતા મમ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
નષ્ટો મોહઃ પદં પ્રાપ્તં ત્વત્પ્રસાદાન્મુનીશ્વર ।
સંપન્નોઽહમહં સત્યમત્યન્તમવદાતધીઃ

સ્થિતોઽસ્મિ ગતસંદેહઃ સ્વભાવે બ્રહ્મરૂપિણિ ।
નિરાવરણવિજ્ઞાનઃ કરિષ્યે વચનં તવ

સ્મૃત્વા સ્મૃત્વાઽમૃતાસેકસૌખ્યદં વચનં તવ ।
અર્હિતોઽપિ ચ શાન્તોપિ હૃષ્યામીવ મુહુર્મુહુઃ

નૈવ મેઽદ્ય કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન ।
યથા સ્થિતોઽસ્મિ તિષ્ઠામિ તથૈવ વિગતજ્વરઃ

ઉપાયસ્તુ તથા તેન દૃષ્ટિર્વાસ્તીહ કીદૃશી ।
અહો નુ વિતતા ભૂમિઃ કષ્ટમેતાદૃશી દશા

ન શત્રુર્ન ચ મિત્રં મે ન ક્ષેત્રં દુર્જનો જનઃ ।
દુર્બોધૈષા જગત્ક્ષુબ્ધા શાન્તા સર્વાર્થસુન્દરી

કથમેતાં જનો વેત્તિ વિના ભવદનુગ્રહમ્ ।
વિનૈવ સેતું પોતં વા બાલોઽબ્ધિં લઙ્ઘયેત્કથમ્

લક્ષ્મણ ઉવાચ ।
જન્માન્તરોપચિતસંશયનાશનેન
જન્માન્તરોપચિતપુણ્યશતોદિતેન ।
જાતોઽદ્ય મે મુનિવચઃપરિબોધનેન
જાતોઽદ્ય મે મનસિ ચન્દ્ર ઇવ પ્રકાશઃ

ઈદૃશ્યાં દૃશ્યમાનાયાં દૃશિ દોષદશાશતૈઃ ।
કાષ્ઠવદ્દહ્યતે લોકઃ સ્વદુર્ભગતયા તયા

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।
અહો બત મહત્પુણ્યં શ્રુતં જ્ઞાનં મુનેર્મુખાત્।
યેન ગઙ્ગાસહસ્રેણ સ્નાતા ઇવ વયં સ્થિતાઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સંપદામથ દૃષ્ટીનાં શાસ્ત્રાણામાપદાં ગિરામ્ ।
દેશાનામથ દૃષ્ટાનાં દૃષ્ટઃ સીમાન્ત ઉત્તમઃ

નારદ ઉવાચ ।
યન્ન શ્રુતં બ્રહ્મલોકે સ્વર્ગે ભૂમિતલે તથા ।
કર્ણૌ તજ્જ્ઞાનમાકર્ણ્ય યાતૌ મેઽદ્ય પવિત્રતામ્

લક્ષ્મણ ઉવાચ ।
હાર્દં બાહ્યં ચ તિમિરમપમૃષ્ટવતા ત્વયા ।
મુને પરમભાનુત્વં નૂનં નઃ સંપ્રદર્શિતમ્

શત્રુઘ્ન ઉવાચ ।
નિર્વૃતોઽસ્મિ પ્રશાન્તોઽસ્મિ પ્રાપ્તોસ્મિ પરમં પદમ્ ।
ચિરાય પરિપૂર્ણોઽસ્મિ સુખમાસે ચ કેવલમ્

દશરથ ઉવાચ ।
બહુજન્મોપલબ્ધેન પુણ્યેનાયં મુનીશ્વરઃ ।
ધીરઃ કથિતવાન્નસ્તદ્યેન પાવનતાં ગતાઃ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇતિ તેષુ વદત્સ્વત્ર સભ્યેષુ સહ ભૂભૃતા ।
વસિષ્ઠઃ સ ઉવાચેદં જ્ઞાનપાવનયા ગિરા

રાજન્રઘુકુલૈકેન્દો યદહં વચ્મિ તત્કુરુ ।
ઇતિહાસકથાન્તે હિ પૂજનીયા દ્વિજાતયઃ

તદદ્ય બ્રાહ્મણૌઘાંસ્ત્વં સર્વકામૈઃ પ્રપૂરય ।
વેદાર્થસમનુષ્ઠાનફલં પ્રાપ્સ્યસિ શાશ્વતમ્

મોક્ષોપાયકથાવસ્તુસમાપ્તૌ દ્વિજપૂજનમ્ ।
શક્તિતઃ કીટકેનાપિ કાર્યં કિમુ મહીભૃતા

ઇતિ મૌનં વચઃ શ્રુત્વા સહસ્રાણિ નૃપો દશ ।
દૂતૈરાકારયામાસ દ્વિજાનાં વેદવાદિનામ્

મથુરાયાં સુરાષ્ટ્રેષુ ગૌડેષુ ચ વસન્તિ યે ।
તેભ્યઃ કુલેભ્યઃસોઽભ્યર્ચ્ય સમાનીય દ્વિજન્મનામ્

અધિકાત્યધિકજ્ઞાનપ્રકૃતદ્વિજભોજનઃ ।
તદા દશસહસ્રાણિ ભોજયામાસ ભૂપતિઃ

યથાભિમતભોજ્યાન્નદાનદક્ષિણયા તયા ।
એવં સંપૂજ્ય તાન્વિપ્રાન્પિતૃન્દેવાન્નૃપાંસ્તથા

પૌરામાત્યાંસ્તથા ભૃત્યાન્દીનાન્ધકૃપણાંશ્ચ તાન્ ।
તસ્મિન્દશરથો રાજા દિને સહ સુહૃજ્જનૈઃ

લબ્ધસંસૃતિસીમાન્તશ્ચકારોત્સવમુત્તમમ્ ।
તથા નૃપગૃહે તસ્મિન્કૌશેયમણિકાઞ્ચને

ભૂષિતે નગરે ચૈવ ગીર્વાણનગસુન્દરે ।
નનૃતુર્મત્તકામિન્યો વિલાસિન્યો ગૃહે ગૃહે

લસદ્વંશલતાકાંસ્યવીણામુરજમર્દલમ્ ।
તાણ્ડવેનોદ્ધતારાવમન્યોન્યેતરશેખરાઃ

ક્ષુબ્ધીકૃતાપણકરભ્રાન્તિપલ્લવિતામ્બરાઃ ।
મુગ્ધાટ્ટહાસવિક્ષિપ્તદન્તેન્દુકિરણચ્છટાઃ

મદાકુલિતહુંકારા લીલાસુ તરલસ્વરાઃ ।
એકપાદતલાઘાતહેલાહતધરાતલાઃ

સ્રગ્દામતારવિગલત્કુસુમાસારપાણ્ડુરાઃ ।
ધારાપાતિતવિચ્છિન્નહારમુક્તાસ્ખલત્પદાઃ

લોલાભરણસાકારં કામં નનૃતુરઙ્ગનાઃ ।
પેઠુઃ સ્ફુટપદં વિપ્રા બન્દિનોઽપ્યઙ્ગનાશ્ચ તાઃ

પપુરુત્તાણ્ડવં પાનં પાનપા મદશાલિનઃ ।
ભોજ્યં બુભુજિરે ચિત્રં ભૂષિતા ભોજનાર્થિનઃ

સુધાદિપરિલેપેન રઞ્જિતા ગૃહભિત્તયઃ ।
રેજૂ રામેન્દુભાનેન પુષ્પધૂપવિલેપનૈઃ

વાસાંસિ વસિતાશ્ચિત્રાણ્યુત્તમસ્રગ્વિભૂષણાઃ ।
ચેરુઃ પરિચરાશ્ચેટ્યશ્ચારુગન્ધા નૃપાધ્વરે

દેહયષ્ટિષુ સંયોજ્ય વનિતા યક્ષકર્દમમ્ ।
જગ્મુસ્તાણ્ડવનર્તક્યઃ શ્રૃઙ્ગારાત્માઙ્ગણાન્તરમ્

ભવબહુલનિશાવસાનહર્ષા-
દિતિ ઘનમુત્સવમેવ સપ્તરાત્રમ્।
દશરથનૃપતિઃ સદાનભોગ-
શ્રિયમકરોત્પદમક્ષયં સમેતઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ મહોત્સવવર્ણનં નામ ચતુર્દશાધિકદ્વિશતતમઃ સર્ગઃ