યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.213

ત્રયોદશાધિકદ્વિશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યથા યત્પૃષ્ટવાનદ્ય ત્વં મામરિનિષૂદન ।
શિષ્યેણૈવ સતા પૂર્વમહં પૃષ્ટો ગુરુસ્ત્વયા

પુરાકલ્પે હિ કસ્મિંશ્ચિત્તત્ત્વમાત્માદિકાત્મિકા ।
આસીદિયં ચિત્પ્રતિભા ગુરુશિષ્યાત્મના વને

ગુરુસ્તત્રાહમભવં શિષ્યસ્ત્વમભવસ્તદા ।
પૃષ્ટવાન્માં ત્વમગ્રસ્થ ઇદમુદ્દામધીરધીઃ

શિષ્ય ઉવાચ ।
સર્વસ્ય ભગવઞ્છિન્ધિ મમેમમતિસંશયમ્ ।
કિં નશ્યતિ મહાકલ્પે કિં વસ્તુ ન વિનશ્યતિ

ગુરુરુવાચ ।
પુત્ર શેષમશેષેણ દૃશ્યમાશુ વિનશ્યતિ ।
યથા તથા સ્વપ્નપુરં સૌષુપ્તીં સ્થિતિમીયુષઃ

નિર્વિશેષેણ નશ્યન્તિ ભુવઃ શૈલા દિશો દશ ।
ક્રિયા કાલઃ ક્રમશ્ચૈવ ન કિંચિદવશિષ્યતે

નશ્યન્તિ સર્વભૂતાનિ વ્યોમાપિ પરિણશ્યતિ ।
સ સર્વજગદાભાસમુપલબ્ધુરસંભવાત્

બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રરુદ્રાદ્યા યે હિ કારણકારણમ્ ।
તેષામપ્યતિકલ્પાન્તે નામાપીહ ન વિદ્યતે

શિષ્યતે હિ ચિદાકાશમવ્યયસ્યાનુમીયતે ।
તત્કાલશેષતાનેન સર્ગાનુભવહેતુના

શિષ્ય ઉવાચ ।
નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ।
ઇદં તત્કથમાભોગિ વિદ્યમાનં ક્વ ગચ્છતિ

ગુરુરુવાચ ।
ન વિનશ્યત એવેદં તતઃ પુત્ર ન વિદ્યતે ।
નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ

યત્તુ વસ્તુત એવાસ્તિ ન કદાચન કિંચન ।
તદભાવાત્મ તદ્રામ કથં નામ વિનશ્યતિ

ક્વ સ્થિતં મૃગતૃષ્ણામ્બુ ક્વ સ્થિરો દ્વીન્દુવિભ્રમઃ ।
ક્વ સ્થિરા કેશદૃગ્વ્યોમ્નિ ક્વ ભ્રાન્ત્યનુભવઃ સ્થિરઃ

સર્વં દૃશ્યમિદં પુત્ર ભ્રાન્તિમાત્રમસન્મયમ્ ।
સ્વપ્ને પુરમિવાભાતિ કથમેતન્ન શામ્યતિ

શામ્યતીદમશેષેણ તથા સર્વત્ર સર્વદા ।
યથા જાગ્રદ્વિધૌ સ્વપ્નઃ સ્વપ્ને વા જાગરો યથા

યથા સ્વપ્નપુરં શાન્તં ન જાને ક્વાશુ ગચ્છતિ ।
શાન્તં તથા જગદ્દૃશ્યં ન જાને ક્વાશુ ગચ્છતિ

શિષ્ય ઉવાચ ।
કિમિદં ભાતિ ભગવન્ન વિભાતિ ચ કિં પુનઃ ।
કસ્યેદં વસ્તુનો રૂપં ચિદ્વ્યોમ્નો વિતતાકૃતેઃ

ગુરુરુવાચ ।
ચિદાકાશમિદં પુત્ર સ્વચ્છં કચકચાયતે ।
યન્નામ તજ્જગદ્ભાતિ જગદન્યન્ન વિદ્યતે

અસ્યૈતદ્વસ્તુનો રૂપં ચિદ્વ્યોમ્નો વિતતાકૃતેઃ ।
રૂપમત્યજદેવાચ્છં યદિત્થમવભાસતે

કચનાકચનં સર્ગક્ષયાત્માસ્ય નિજં વપુઃ ।
વ્યોમાત્મ શુક્લકૃષ્ણં સ્યાદ્યથાવયવિનો વપુઃ

યથાયં ત્વં સિતોદાન્તરેક એવાદિતઃ કચૈઃ ।
તથા બ્રહ્મૈવમચ્છાત્મ સર્ગે સર્ગક્ષયેઽક્ષયમ્

યથા સ્વપ્ને સુષુપ્તે ચ નિદ્રૈકૈવાક્ષયાનિશમ્ ।
સર્ગેઽસ્મિન્પ્રલયે ચૈવ બ્રહ્મૈકં ચિતિરવ્યયમ્

યથા સ્વપ્ને જગદ્દ્રષ્ટુઃ શાન્તં શામ્યત્યશેષતઃ ।
તદ્વદસ્મજ્જગદિદં શાન્તં શામ્યત્યશેષતઃ

તદન્યત્રાસ્તિ ખે ખાખ્યં તથેત્યઙ્ગ ન વિદ્મહે ।
અશઙ્ક્યં પરખે ત્વેતદસ્મચ્ચિદ્વ્યોમ્નિ સંભવાત્

યથેહાસ્મચ્ચિદાકાશકચનં સર્ગસંક્ષયે ।
તથાન્યત્સંવિદાકાશં નૈવમિત્યત્ર કા પ્રમા

શિષ્ય ઉવાચ ।
એવં ચેત્તદ્યથા સ્વપ્ને દ્રષ્ટુરન્યઃ સ દૃશ્યધીઃ ।
વિદ્યતે તદ્વદન્યત્ર મન્યેઽસ્તિ જગદાદિધીઃ

ગુરુરુવાચ ।
એવમેતન્મહાપ્રાજ્ઞ સ્વરૂપં તુ ન તજ્જગત્ ।
ચિતિ ભાતિ સ્વરૂપં તત્તદ્વદેવ ન ભાતિ ચ

ન ભાતિ ન ચ તત્કિંચિન્ન ચ તત્કિંચિદેવ સત્ ।
તચ્ચિદાકાશકચનં કે તત્ર સદસદૃશૌ

વિદ્યતે તદ્ધિ સર્વત્ર સર્વં સર્વેણ સર્વદા ।
ન વિદ્યતે ચ તત્કિંચિત્સર્વં સર્વત્ર સર્વદા

તત્સત્તત્સર્વદા સર્વમસચ્ચાસદ્ધિ વાખિલમ્ ।
તન્મયં તચ્ચિદાકાશં ન નાશિ ન ચ નાશિ તત્

યન્નામ સચ્ચિદાકાશં સર્ગપ્રલયરૂપિ તત્ ।
તદુઃખાયાપરિજ્ઞાતં પરિજ્ઞાતં પરઃ શમઃ

વિદ્યતે સર્વથૈવેદં સર્વં સર્વત્ર સર્વદા ।
ન વિદ્યતે સર્વથા ચ સર્વં સર્વત્ર સર્વદા

એષ દેવો ઘટઃ શૈલઃ પટઃ સ્ફોટસ્તટો વટઃ ।
તૃણમગ્નિઃ સ્થાવરં ચ જંગમં સર્વમેવ ચ

અસ્તિ નાસ્તિ ચ શૂન્યં ચ ક્રિયા કાલો નભો મહી ।
ભાવાભાવૌ ભવો ભૂતિર્નાશાઃ પાશાઃ શુભાશુભાઃ

તન્નાસ્ત્યેવ ન યન્નામ નિત્યમેકસ્તથા બહિઃ ।
આદિમધ્યમથાન્તં તુ કાલત્રિતયમેવ ચ

સર્વં સર્વેણ સર્વત્ર સર્વદૈવાત્ર વિદ્યતે ।
સર્વં સર્વેણ સર્વત્ર સર્વદાત્ર ન વિદ્યતે

યદૈવં રામ સર્વાત્મ સર્વમેવાસ્તિ સર્વદા ।
બ્રહ્માત્મત્વાત્સ્વપ્નસંવિત્પુરન્યાયેન વૈ તદા

તૃણં કર્તૃ તૃણં ભોક્તૃ બ્રહ્માત્મત્વાત્તૃણં વિભુઃ ।
ઘટઃ કર્તા ઘટો ભોક્તા ઘટઃ સર્વેશ્વરેશ્વરઃ

પટઃ કર્તા પટો ભોક્તા પટઃ સર્વેશ્વરેશ્વરઃ ।
દૃશિઃ કર્તા દૃશિર્ભોક્તા દૃશિઃ સર્વેશ્વરેશ્વરઃ

ગિરિઃ કર્તા ગિરિર્ભોક્તા ગિરિઃ સર્વેશ્વરેશ્વરઃ ।
નરઃ કર્તા નરો ભોક્તા નરઃ સર્વેશ્વરેશ્વરઃ

પ્રત્યેકં સર્વવસ્તૂનાં કર્તા ભોક્તા પરાત્પરઃ ।
અનાદિનિધનો ધાતા સર્વં બ્રહ્માત્મકં યતઃ

તૃણકુમ્ભાદયસ્ત્વેતે સ્વયા વિભુતયા વિભુઃ ।
એવંરૂપા સ્થિતા રૂપં યદ્વિભાતઃ ક્ષયોદયૌ

બાહ્યોઽર્થોસ્તિ સ એવેહ કર્તા ભોક્તા તથાવિધઃ ।
વિજ્ઞાનમાત્રમેવાસ્તિ કર્તૃ ભોક્તૃ તથાવિદામ્

ન કશ્ચિચ્ચૈવ કર્તેહ ન ચ ભોક્તા તથાવિદામ્ ।
કશ્ચિદીશ્વર એવેહ કર્તા ભોક્તા તથાવિદામ્

સર્વમેવ પદે તસ્મિન્સંભવત્યુત્તમોત્તમે ।
વિધયઃ પ્રતિષેધાશ્ચ કે તે સન્તિ ન સન્તિ કે

શુદ્ધે દ્રષ્ટેવ ચિદ્વ્યોમ દૃશ્યતામિવ ભાવયત્ ।
સ્વમાત્માનં જગદિતિ પશ્યેત્તિષ્ઠેદનામયમ્

સર્વા દૃશો વિધિનિષેધદૃશશ્ચ સર્વાઃ
સંકલ્પવેદનવિશેષસશેષપૂર્વાઃ ।
સત્યાત્મિકાઃ સતતમેવ ન ચૈવ સત્યા
રૂપં યથાનુભવમત્ર યતઃ સ્વરૂપમ્

ઇતિ ત્વયા શિષ્યતયા મદન્તિકા-
ચ્છ્રુતં પુરા તેન ન ચાસિ બુદ્ધવાન્ ।
તતોઽનુભૂયાન્યજગદ્ભવાદ્ભવા-
નિહાદ્ય જાતોઽસિ તદેવ પૃચ્છસિ

જ્ઞાનં સદેતદખિલં શ્રુતમુત્તમં ચિ-
ત્સંસારદીર્ઘરજનીસિતરશ્મિબિમ્બમ્ ।
જાતસ્ત્વમભ્યુદયવાનમલૈકબોધ
ઉત્સાર્ય મોહમનુતિષ્ઠ યથાગતં ત્વમ્

તિષ્ઠંસ્તદાત્મનિ પરે વિમલસ્વભાવે
સર્વાત્મકે તપતિ સર્વપદાર્થમુક્તઃ ।
નિર્વાણશાન્તમતિરમ્બરકોશકાન્તો
ધર્મેણ રાજ્યમનુપાલય તીર્ણતૃષ્ણઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે ૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ પ્રાક્તનરામશિષ્યત્વોપાખ્યાનં નામ ત્રયોદશાધિકદ્વિશતતમઃ સર્ગઃ