યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.211

એકાદશાધિકદ્વિશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ તત્રોપવિશ્યાહં પૂજિતસ્તેન ભૂભુજા ।
પ્રયોજનં સ્વં સંપાદ્ય સ્વર્ગન્તું ગગનં પ્લુતઃ

અદ્યૈતદ્ભવતા પ્રોક્તં મયા મતિમતાં વર ।
અનયા સુદૃશા શાન્તમનાઃ સ્વાત્મા ભવિષ્યસિ

બ્રહ્મૈવ તદિદં સર્વં નિર્નામૈવામલં નભઃ ।
કિમપ્યેવાજમાશાન્તમાદિમધ્યાન્તવર્જિતમ્

ચિદ્ભાનમાત્રમિત્યુક્તં બ્રહ્મેતિ કલિતાભિધમ્ ।
પરાત્પરમિતિ પ્રોક્તં તત્તુ નિર્નામકં પદમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સિદ્ધસાધ્યયમબ્રહ્મવિદ્યાધરદિવૌકસામ્ ।
બ્રહ્મન્કથય દૃશ્યન્તે લોકા લોકધરાઃ કથમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સિદ્ધસાધ્યયમબ્રહ્મવિદ્યાધરદિવૌકસામ્ ।
અન્યેષામપિ ભૂતાનામપૂર્વાણાં મહાત્મનામ્

પ્રતિરાત્રં પ્રતિદિનં પુરઃ પશ્ચાદુપર્યધઃ ।
પશ્યસ્યાલોકયઁલ્લોકાનપશ્યંશ્ચ ન પશ્યસિ

એતે લોકાઃ કિલૈતેષાં નાભ્યાસઃ સ્થાનદૂરગાઃ ।
એતે સંકલ્પલોકાખ્યા વ્યાપ્તમેભિઃ કિલાખિલમ્

યથૈતે કલ્પનાલોકા અયં લોકસ્તથૈવ નઃ ।
યથા કાલ્પનિકો વાતો લોકાલોકાસ્તથૈવ તે

સંકલ્પસ્વપ્નલોકા યે તવ ભાન્તિ દિવાનિશમ્ ।
ત એવ તાદૃશાશ્ચાન્યે સંકલ્પેન સ્થિરીકૃતાઃ

ધ્યાનેન ત્વમપીતાંશ્ચેત્સ્થિરતાં સુસ્થિરાત્મના ।
નયસ્યાશુ તદેવૈતે સ્થિરતાં યાન્ત્યવિઘ્નતઃ

યથાભિમતવિસ્તારા યથાભિમતસંપદઃ ।
સંકલ્પભાવવલિતો જનઃ પશ્યતિ સિદ્ધવત્

કિંતુ તે સ્થિરતાં નીતાઃ સિદ્ધૈઃ સ્વર્યાનસંપદા ।
અસ્થિરૈર્ધ્યાનવિશ્રાન્તૌ તૈર્દુઃખૈસ્તદમી કૃતાઃ

જગદપ્રતિઘં સર્વં શાન્તચિદ્વ્યોમ સર્વદા ।
યથા દૃઢં સંવિદિતં તથૈવાભાતિ નાન્યથા

ન ભાત્યેવાસંવિદિતમસ્તિ નાસ્તિ ન ચોદ્યતા ।
શૂન્યં હ્યપ્રતિઘં ચૈતત્પરાકાશમરોધકમ્

ચિત્સ્વભાવતયા ભાતં ભારૂપમિવ દૃશ્યતે ।
અસ્મિંશ્ચિદભિમાનશ્ચ વિદ્યતે ન સ્વભાવતઃ

કાર્યકારણભાવાચ્ચેત્કથૈવાત્ર ન વિદ્યતે ।
વ્યોમ્નોઽનન્તસ્ય સિદ્ધસ્ય કિં કથં કિલ જાયતે

યચ્ચ જાતમિવાભાતિ વ્યોમ્નિ વ્યોમૈવ તત્તથા ।
તત્રૈકદ્વિત્વકલના કીદૃશી સ્યાદરૂપિણી

તદ્ધિ યાદૃશમેવાસીત્તાદૃગેવાવતિષ્ઠતે ।
નિર્વિકારં યથા સ્વપ્ને વ્યોમૈવાચલવદ્ભવેત્

સંકલ્પે ચિત્તમાકારં યથોદેત્યદ્રિલીલયા ।
ન ચ સોઽદ્રિર્ન તદ્વ્યોમ તથા બ્રહ્મ જગત્સ્થિતિઃ

કાષ્ઠવન્મૌનમાસ્થાય રટન્તોઽપિ મહાધિયઃ ।
ઇહ વ્યવહરન્ત્યેતે બુધા દારુનરા ઇવ

યથા વારિણિ વર્તન્તે તરઙ્ગાવર્તવૃત્તયઃ ।
અનન્યાઃ પરિવર્તન્તે તથા બ્રહ્મણિ સૃષ્ટયઃ

યથા વાયૌ પરિસ્પન્દા યથા વ્યોમનિ શૂન્યતા ।
અનન્યાશ્ચાપ્યમૂર્તાશ્ચ તથા બ્રહ્મણિ સૃષ્ટયઃ

યથા સંકલ્પનગરં શૂન્યમેવ પુરં સ્થિતમ્ ।
સાકારમપ્યનાકારં બ્રહ્મણીદં તથા જગત્

ચિરાનુભૂતમપ્યર્થકાર્યપીદં જગત્ત્રયમ્ ।
શૂન્યમેવ નિરાકારં સંકલ્પનગરં યથા

યદેવ ચિત્તસંકલ્પસ્તદેવ નગરં યથા ।
તદા તથાયં બ્રહ્માચ્છં તદેવ જગદુચ્યતે

ચિરં નિત્યાનુભૂતોઽપિ જગદર્થો ન કિંચન ।
વિદ્યતે પુરુષસ્યેહ સ્વપ્ને સ્વમરણં યથા

સ્વપ્ને પુંસા મૃતેનાપિ સ્વદાહો દૃશ્યતે યથા ।
અસદેવ સદાભાસં જગદ્દૃષ્ટં પરે તથા

જગત્તા ચાજગત્તા ચ પરસ્યૈવામલં વપુઃ ।
પરાભિધાનં ચ પરં ન ચ સત્પરમાર્થતઃ

ઇત્થમસ્તુ યદિ વાન્યથાસ્તુ વા
મૈવ ભૂદ્ભવતુ કોઽત્ર સંભ્રમઃ ।
મુઞ્ચ ફલ્ગુનિ ફલે ફલગ્રહં
બુદ્ધવાનસિ કૃતં પરિશ્રમૈઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ પરમાર્થોપદેશો નામૈકાદશાધિકદ્વિશતતમઃ સર્ગઃ