યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.210

દશાધિકદ્વિશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ફલે ક્ષયેન્દુભારૂપે પ્રાપ્તે ધ્યાતૃશતૈર્નભઃ ।
યથા ન શતપૂર્ણેન્દુ તથેદં કથનં શ્રૃણુ

ચન્દ્રબિમ્બસ્ય ધ્યાતારઃ પ્રાપ્તાઃ પ્રાપ્તવ્યસુસ્થિતાઃ ।
નેદં નભસ્તલં પ્રાપ્તા ન ચેમં શશિનં શ્રિતાઃ

ક્વેવાન્યસંકલ્પપુરમન્યઃ પ્રાપ્નોતિ કથ્યતામ્ ।
સંકલ્પપુર્યામર્થાપ્તિસ્તજ્જન્તાવેવ નાપરે

પૃથક્પૃથક્સ્વસંકલ્પસર્ગખેષ્વેવ તે સ્થિતાઃ ।
ચન્દ્રાસ્તપન્તિ તત્રૈવ કલાક્ષયવિવર્જિતાઃ

વિશેયમસ્મિન્નેવેન્દાવિનિ ધ્યાતા નિશાકરે ।
અસ્મિન્નેવ વિશત્યન્તરાત્મબુદ્ધિસુખોજ્ઝિતઃ

અહમિન્દું પ્રવિષ્ટઃ સ્યામિન્દુબિમ્બસુખાન્વિતઃ ।
ધ્યાતેતિ તાદૃક્સુખભાગ્ભવતીતિ વિનિશ્ચયઃ

યથાયમનુસંધત્તે સ્વભાવં સંવિદવ્યયા ।
તં તથૈવાનુભવતિ ભવેચ્ચેદ્દૃઢનિશ્ચયઃ

યથેન્દુત્વં સ્વસંકલ્પાત્સર્વધ્યાતુઃ પૃથક્પૃથક્ ।
ભાત્યેવમેવ વનિતાલાભઃ કાલ્પનિકઃ સ્વતઃ

યા ધ્યાને ધ્યાતૃલક્ષાણાં સાધ્વી ભાર્યાત્વમાગતા ।
તત્કલ્પનાનુભવનં તેષાં સત્ત્વાત્મનિ સ્થિતમ્

ગૃહાદનિર્ગતો જીવઃ સપ્તદ્વીપપરઃ સ્થિતઃ ।
તસ્યાપિ તત્કાલ્પનિકં રાજ્યં વ્યોમ્નિ સ્વમન્દિરે

સમસ્તં કલ્પનામાત્રમિદમાદ્યજ્ઞજન્મનઃ ।
શૂન્યમપ્રતિઘં શાન્તં તેષ્વપિ સ્યાત્કિમન્યથા

દાનૌર્ધ્વદેહિકતપોજપાદીનાં પરત્ર યત્ ।
અમૂર્તાનાં ફલં મૂર્તં તદિદં કથ્યતે શ્રૃણુ

દાનાદિચિહ્નિતધિયઃ પરત્ર સ્વપ્નવત્ફલમ્ ।
પશ્યન્ત્યમૂર્તામૂર્તાભમજં ચિન્મૂર્તિકલ્પનાત્

વેદનાવેદનાકારા સ્પન્દાસ્પન્દાત્મ વૈ પુનઃ ।
ચિન્માત્રસ્યાસ્ય તદ્ભ્રાન્તિશાન્તૌ શાન્તાત્મ નિર્મલમ્

ચિન્માત્રાભમિતો દાનાદમુત્રાત્તમવાપ્નુયાત્ ।
સંકલ્પાત્મેતિ કવયઃ કથં તન્નોપલભ્યતે

કલ્પનાત્મનિ સંસારે સંકલ્પોઽકૃત્રિમં ફલમ્ ।
ચિન્માત્રમભિતોઽદાનાદ્દાનાદ્વાઽસ્તુ યથોદિતઃ

એતત્તે કથિતં સર્વં યથાપૃષ્ટં મહીપતે ।
જગદપ્રતિઘં સર્વમિદં ચિન્માત્રકલ્પનમ્

રાજોવાચ ।
સર્ગાદૌ ભગવન્દેહમિદં ચિન્માત્રકલ્પનમ્ ।
કથં ભાતિ કથં કુડ્યં વિના દીપઃ પ્રકાશતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ત્વયાર્થો દેહશબ્દસ્ય યો બુદ્ધઃ સ મહામતે ।
તત્ત્વજ્ઞં પ્રતિ નાસ્ત્યેવ શિલાનૃત્તમિવામ્બરે

ય એવ બ્રહ્મશબ્દાર્થો દેહશબ્દાર્થ એવ સઃ ।
નાર્થયોરનયોર્ભેદો વિદ્યતેઽમ્બ્વમ્ભસોરિવ

યદેવ બ્રહ્મદેહોઽસૌ સ્વપ્નાભઃ સ્વપ્ન એષ તુ ।
ત્વદ્વોધાયોચ્યતે યુક્તિર્ન તુ તત્સ્વપ્ન એવ તુ

સ્વપ્નસ્તવાનુભૂતાર્થસ્તેનાતસ્ત્વં પ્રબોધ્યસે ।
ન તુ સર્ગે ચિદાભાતે સાદૃશ્યં સ્વપ્નભસ્મના

કસ્તત્ર નામ દેહોઽયં કસ્યૈતે સ્વપ્નધીઃ ક્વ વા ।
સ્વપ્નેન જ્ઞાવબુદ્ધેન ભ્રમેણાજ્ઞોઽવબોધ્યતે

તત્ર જાગ્રન્ન ચ સ્વપ્નો ન સુષુપ્તં ન ચેતરત્ ।
કિમપીત્થમિદં ભાનં ખમાત્રં મૌનમોમલમ્

અભાતમેવ ભાતીવ યદદ્યેત્થમિદં તુ તત્ ।
પ્રાગ્વિભાતં તથાત્યચ્છં જાગ્રત્સ્વપ્નાદિ નો યથા

દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ યન્મધ્યે સંવિદો વપુઃ ।
તન્મયં સર્વમેવેદં દ્વૈતમદ્વૈતમેવ ચ

અન્યત્ર ચિન્મયં સ્વપ્નં દ્વૈતાદ્વૈતં શુભાશુભમ્ ।
નિરાવરણચિન્માત્રનભસૈવોપમીયતે

શૂન્યમર્થોપલમ્ભશ્ચ ભાનં ચાભાનમેવ ચ ।
દ્વૈતમૈક્યમસત્સચ્ચ સર્વં ચિદ્ગગનં પરમ્

પૂર્ણાત્પૂર્ણં પ્રસરતિ પૂર્ણમેવ સ્થિતં જગત્ ।
ન ચ ભાતં ન ચાભાતં શિલાબદ્ધોદરોપમમ્

યતો જગચ્ચિદુન્મેષો વ્યોમાત્માપ્રતિઘં તતઃ ।
ચિન્માત્રં યત્ર યત્રાસ્તિ તત્ર તત્રોચિતં જગત્

ચિદ્વ્યોમ ચાસ્તિ સર્વત્ર સર્વં ચૈતજ્જગન્મયમ્ ।
સર્વં બ્રહ્મમયં શાન્તં જગદિત્યપિ શબ્દિતમ્

યથાસ્થિતમિદં વિશ્વં તથાસંસ્થમનામયમ્ ।
બ્રહ્મૈવ નિરવદ્યાત્મ ચિત્સંકલ્પપુરાકૃતિ

અસંભવાદન્યયુક્તેર્યુક્તિરેષૈવ શોભના ।
અયુક્ત્યનુભવં તૂક્તં નાર્થિનામિહ શોભતે

લોકે શાસ્ત્રેઽથ વેદાદૌ યત્સિદ્ધં સિદ્ધમેવ તત્ ।
સદસ્ત્વસદ્વાત્મનિ તદ્ધાતું શક્યં ન વા ક્વચિત્

તદેવેત્થં પરિજ્ઞાતં બ્રહ્મતામુપગચ્છતિ ।
યદા તેન સમં વિશ્વં સ્થિતમેવ વિલીયતે

ન્યાયેનૈતદિહોક્તેન લોકવેદાદિ સિધ્યતિ ।
સર્વં સ જીવન્મુક્તત્વમેષ એવોચિતસ્તતઃ

પરિજ્ઞાતં ચિદાકાશમપરિજ્ઞાતપાદપે ।
સોઽહં ત્રિજગદિત્યેવ બન્ધમોક્ષવિનિર્ણયઃ

યથાસ્થિતમિદં દૃશ્યં પરિજ્ઞાનાદ્વિલીયતે ।
તજ્જ્ઞસ્યાસ્તંગતસ્યૈવ શિલામૌનં તુ શિષ્યતે

લોકે શાસ્ત્રે ચ વેદે ચ યત્સિદ્ધં સિદ્ધમેવ તત્ ।
સંવેદ્યતે તદેવાતસ્તદેવં ફલતિ સ્ફુટમ્

સકલાર્થનિરાસેન યદ્યત્સંવેદ્યતે ચિરમ્ ।
તદેવ પ્રાપ્યતેઽવશ્યં સર્વત્રૈવાન્યભાવિતમ્

યથાનુભૂતં યત્તત્તત્તથા નામાનુભૂયતે ।
તત્સત્યમસ્ત્વસત્યં વા યાવલ્લાભં તથા નુ તત્

ઇત્થં મહાપ્રશ્નવિચારણં તે
મયેદમુક્તં મતિમન્મહાત્મન્ ।
અનેન ગચ્છાશુ પથા નિરાધિ-
ર્નિરામયો નિર્વ્યસનો ભવોચ્ચૈઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦ વા૦ દે૦ મો નિ૦ ૪૦ દ્વૈતૈક્યોપલમ્ભનિરાસેન મહાપ્રશ્નોત્તરવાક્યસમાપ્તિર્નામ દશાધિકદ્વિશતતમઃ સર્ગઃ