યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.209

નવાધિકદ્વિશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એકસ્ય જીવિતં પુંસઃ સુહૃદા મરણં દ્વિષા ।
મૃત્વાર્થિતં પ્રયાગાદૌ ક્ષેત્રે યત્તદિદં શ્રૃણુ

ક્ષેત્રાણામર્થધર્માણાં સર્વેષાં પ્રતિ તં ફલમ્ ।
બ્રહ્મણા કલ્પિતં સર્ગે સ્વકે સંકલ્પપત્તને

યત્ર પુણ્યં યદર્થં ચ ક્ષેત્રં તાભ્યાં તથા કૃતમ્ ।
યદિ તદ્વિનિયોજ્યસ્ય તસ્યોન્નમતિ નિષ્કૃતાત્

તત્તસ્માન્મહતઃ પાપાદ્ભાગમેનોખિલં ચ વા ।
ચિતિશક્ત્યાત્મ તત્પુણ્યં પરિભ્રામ્યોપશામ્યતિ

વિનેયપાપમલ્પં ચેત્ક્ષેત્રધર્મોઽધિકસ્તતઃ ।
તત્પાપં નાશયિત્વા તચ્છબ્દ એવ વિવલ્ગતિ

ક્ષેત્રધર્મેણ તેનાસ્ય વિનેયસ્ય મહીપતે ।
દ્વે શરીરે વિદૌ સમ્યક્કચતઃ પ્રતિભાત્મિકે

ઇત્યેવમાદિપાપાનાં પુણ્યાનાં ચ ફલં મહત્ ।
બ્રહ્મસંકલ્પકચિતં યથા યદ્યત્તથૈવ તત્

બ્રહ્મોચ્યતેઽસૌ ચિદ્ધાતુઃ સોઽબ્જજાદ્યહમાદિ ચ ।
સ યથાસ્તે તથા તત્તત્તસ્ય સંકલ્પનં જગત્

પ્રતિભૈવ વિનેયસ્ય ક્ષેત્રપુણ્યેન તાદૃશી ।
તથૈવોદેતિ સા ધાતુર્વિપરીતવતો યથા

એકાત્મનાહમદ્યૈષ મૃતોઽમી મમ બન્ધવઃ ।
રુદન્તીમે પરં લોકં પ્રાપ્તોઽયમહમેકકઃ

બન્ધૂનામપિ તત્રૈવ તદૈવાસ્ય તથૈવ ચ ।
પ્રતિભા તાદૃશૈવેતિ ધાતુક્ષોભવતામિવ

અત્યુગ્રૈઃ પુણ્યપાપૈઃ સ્વૈર્વા મહાત્મભિરીક્ષિતે ।
લક્ષ્યાણ્યપ્યન્યથા સન્તિ નૃણાં ચિત્કલ્પનાવશાત્

અચેતનં શવીભૂતં તેઽપિ પશ્યન્તિ તં મૃતમ્ ।
રુદન્તિ તં ચ દહને ક્ષિપન્તિ સહ બાન્ધવૈઃ

વિનેયઃ સ યથાન્યેન સંવિદ્રૂપેણ દેહિના-।
ઽજરામરણમાત્માનં વેત્તિ સ્થિતમદુઃખિતમ્

યથાસ્થિતેન દેહેન વેત્ત્યસૌ જીવિતસ્થિતમ્ ।
મૃતિં ત્વદૃશ્યેનાન્યેન ક્ષેત્રપુણ્યવિદેરિતઃ

આવિલા સંવિદા સંવિચ્છૂન્યયા વેદ્યતે ક્ષણાત્ ।
ન હિ સન્નદ્ધગાત્રસ્ય ક્લેશોઽસન્નદ્ધમેદને

પશ્યન્તિ બન્ધવોઽપ્યેનં તથૈવામરતાં ગતમ્ ।
દ્વયમિત્યેષ લભતે જીવિતં મરણં સમમ્

ઇદમપ્રતિઘારમ્ભં ભ્રાન્તિમાત્રં જગત્ત્રયમ્ ।
ન સંભવતિ કો નામ ભ્રાન્તૌ ભ્રાન્તિવિપર્યયઃ

સંકલ્પસ્વપ્નપુરયોર્યા ભ્રાન્તિરનુભૂયતે ।
તતોઽધિકોઽયં ન ન્યૂનાજ્જાગ્રત્સ્વપ્નેઽનુભૂયતે

રાજોવાચ ।
ધર્માધર્મૌ કથં બ્રહ્મન્કારણં દેહસંવિદઃ ।
તસ્યામૂર્તૌ કથં ચૈકો દ્વિશરીરત્વમૃચ્છતિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સંકલ્પનગરે બ્રાહ્મે જગત્યસ્મિન્મહામતે ।
કિં નામ નો સંભવતિ સત્યં વાપ્યસમઞ્જસમ્

યથૈવ સંકલ્પપુરે યન્ન સંભવતીહ હિ ।
તન્નાસ્ત્યેવ તદેતસ્મિન્કિં વાઽસ્તુ બ્રહ્મકલ્પને

સ્વપ્નસંકલ્પપુરયોરેકો ગચ્છતિ લક્ષતામ્ ।
તથા ચૈકૈવ ચિત્સ્વપ્ને સેનાત્વમુપગચ્છતિ

સહસ્રાણ્યેકતાં યાન્તિ તથા સૈવ સુષુપ્તકમ્ ।
અન્યથા સ્વપ્નસંકલ્પસેનાનુભવસંસ્મૃતૌ

સંકલ્પસ્વપ્નપુરયોરિતિ કો નાનુભૂતવાન્ ।
સંવિદાકાશમાત્રેઽસ્મિઞ્જગત્યનુભવાત્મનિ

તસ્માદસ્મિંશ્ચિદાકાશસંકલ્પે જગદાત્મનિ ।
ન સંભવતિ કિં નામ તત્સંભવતિ વાપિ કિમ્

એવમેવમિયં ભ્રાન્તિર્ભાતિ ભાસ્વન્નભોમયમ્ ।
નેહ કિંચન સન્નાસન્ન વાઽઽસદિહ કિંચન

યથાનુભૂયતે યદ્યત્તત્તથા તત્ત્વદર્શિનઃ ।
પ્રબુદ્ધસ્યાત્ર કિં નામ તત્સ એવાઙ્ગતેત્યલમ્

ઇહ ચેદ્વિહિતો ધર્મસ્તત્સ્વર્ગેઽમૃતપર્વતાઃ ।
સ્થિતા ઇતીહ સંકલ્પે કસ્માન્ન પ્રાપ્તવાન્ગિરીન્

ઇહ યત્ક્રિયતે કર્મ તત્પરત્રોપભુજ્યતે ।
ઇતીહ સંકલ્પપુરે સર્વમેવાસમઞ્જસમ્

યદિ સ્યાત્સુસ્થિરં કિંચિદ્વસ્તુ તદ્દૃશ્યકો ભવેત્ ।
ન્યાય એષોઽખિલઃ કિંતુ સંવિત્ત્વાત્સ્વસ્વકં સ્થિતઃ

ઇત્યેષ કથિતો ન્યાયઃ સિદ્ધાસ્વનુભવસ્તતઃ ।
યતો જગન્તિ સંકલ્પશ્ચિતો બ્રહ્મસ્વરૂપતઃ

ઇવ સંકલ્પનગરે નાસ્ત્યેવાસંભવો યથા ।
સર્વાર્થાનાં તથા બ્રાહ્મે સંકલ્પે નાસ્ત્યસંભવઃ

યદ્યથા કલ્પિતં તત્ર યાવત્સંકલ્પમેવ તત્ ।
સ્વભાવેન તથૈવાસ્તિ યતસ્તત્સંનિવેશવત્

તતઃ સંપ્રેક્ષણમિહ સંકરો ન પ્રવર્તતે ।
વિનાન્યચ્ચિત્પ્રયત્નેન ભવત્યર્થસ્તુ નાન્યથા

આકલ્પમજસંકલ્પે યથા ભાતં જગત્સ્થિતમ્ ।
પુનરન્યેન સંકલ્પરૂપેણાન્યદુપૈષ્યતિ

સંકલ્પાત્મ સ્વયં ભાતિ કલ્પે કલ્પે જગત્તથા ।
પ્રતિજીવં ચિતિસ્વપ્ને સ્વપ્ને સ્વાપ્નપુરં યથા

સંકલ્પપત્તનતનોર્ન તદસ્તિ કિંચિ-
દ્યદ્યન્ન સંભવતિ તચ્ચ ચિદાત્મનોઽસ્માત્ ।
નાન્યત્પ્રકમ્પયિતુરાદ્યપરસ્વરૂપા-
દ્બ્રહ્મૈવ તેન સકલં જગદઙ્ગ વિદ્ધિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વા૦ ઉ૦ મહા૦ સર્વાસ્તિત્વાનુભૂતિદર્શનં નામ નવાધિકદ્વિશતતમઃ સર્ગઃ