યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.207

સપ્તાધિકદ્વિશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શ્રૃણુ રાજન્યથા સ્પષ્ટમેતત્તે કથયામ્યહમ્ ।
યેન તે સર્વસંદેહા યાસ્યન્ત્યલમમૂલતામ્

સર્વે તાવજ્જગદ્ભાવા અસદ્રૂપાઃ સદૈવ હિ ।
સદ્રૂપાશ્ચ સદૈવેમે યથાસવેદનં સ્થિતેઃ

ઇદમિત્થમિતિ પ્રોતા યત્ર સંવિત્તદેવ તત્ ।
ભવત્યવશ્યં તત્ત્વઙ્ગ સદેવાસ્ત્વસદેવ વા

ઈદૃક્સ્વભાવા સંવિત્તિસ્તયા દેહો વિભાવ્યતે ।
એક એવ સ્વરૂપેણ તસ્યાસ્તે ન ચ તદ્વિદા

વિદમેવ વિદુર્દેહં સ્વપ્નાદાવિતરેતરા ।
સંવિત્કાચિત્સંભવતિ ન ચાન્યાસ્તિ શરીરતા

આશ્રિતસ્વપ્નસંદર્શસ્તથેદં ભાસતે જગત્ ।
સમસ્તકારણાભાવાત્સર્ગાદાવન્યતાત્ર કા

એવં યદેવ વિમલં વેદનં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્ ।
તદેવેદં જગદ્ભાતિ તત્કેવ જગતોઽન્યતા

એવં પૂર્વાપરં શુદ્ધમવિકાર્યજગત્સ્થિતેઃ ।
લોકવેદમહાશાસ્ત્રૈરનુભૂતમુદાહૃતમ્

અપલાપ્યૈવ યે મૂઢા અન્ધકૂપકમેકવત્ ।
સમસ્તભૂતસંવિત્તૌ રૂઢપૂર્ણં મહાત્મભિઃ

વર્તમાનાનુભવનમાત્રમોહપ્રમાણકાઃ ।
શરીરકારણા સંવિદિતિ મોહમુપાગતાઃ

ઉન્મત્તા એવ તેઽજ્ઞાસ્તે યોગ્યા નાસ્મત્કથાસુ તે ।
અક્ષીબક્ષીબયોર્મૂઢબુદ્ધયોઃ કૈવ સંકથા

યયા વિપશ્ચિત્કથયા સર્વસંશયસંક્ષયઃ ।
ન ભવેત્ર્ત્રિષુ લોકેષુ જ્ઞેયા મૂર્ખકથૈવ સા

પ્રત્યક્ષમાત્રનિષ્ઠોઽસૌ મૂઢાસ્થ ઇતિ વક્તિ યત્ ।
તેન નિર્યુક્તિનોક્તેન શિલાસદૃશવૃત્તિના

પ્રોક્તઃ સર્વવિરુદ્ધેન સોઽજ્ઞઃ કૂપાન્ધદર્દુરઃ ।
પૂર્વાપરધિયં ત્યક્ત્વા વર્તમાને મતિસ્થિતઃ

વેદા લોકાદયશ્ચૈતે પૃષ્ટાઃ સ્વાનુભવાન્વિતામ્ ।
વદન્તીમાં દૃશં સર્વે યથા નશ્યન્તિ સંશયાઃ

સંવિદેવ શરીરં ચેચ્છવં કસ્માન્ન ચેતતિ ।
ઇતિ યસ્ય મતિસ્તસ્મૈ મૂઢાયેદમિહોચ્યતે

બ્રહ્મણો બ્રહ્મરૂપસ્ય સંકલ્પનગરં તતમ્ ।
ઇદં તાવજ્જગદ્ભાનં તવ સ્વપ્નપુરં યથા

તત્સમસ્તં સદૈવેદં ચિન્માત્રાત્મ નિરન્તરમ્ ।
ભવત્યત્ર ન તે ભ્રાન્તિઃ સ્વે સ્વપ્નનગરે યથા

તત્ર તાવદ્દિશઃ શૈલાઃ પૃથ્વ્યાદિ નગરાદિ ચ ।
સર્વં ચિન્મયમાકાશમિતિ તે સ્વાનુભૂતિમત્

સંવિદ્વ્યોમ ઘનં બ્રહ્મ તત્સકલ્પપુરં વિરાટ્ ।
શુદ્ધસંવિન્મયો બ્રહ્મા તદિદં જગદુચ્યતે

બ્રાહ્મે સંકલ્પનગરે યદ્યત્સંકલ્પિતં યથા ।
તથાનુભૂયતે તત્તત્ત્વત્સંકલ્પપુરે યથા

સંકલ્પનગરે યદ્યદ્યથા સંકલ્પ્યતે તથા ।
તત્તથાસ્ત્યેવ ચ તદા ત્વત્સંકલ્પપુરે યથા

તસ્માદ્દેહસ્ય નિયતૌ યથેતૌ બ્રહ્મણા ચિતા ।
સ્પન્દાસ્પન્દૌ કલ્પિતૌ દ્વૌ સ તથૈવાનુભૂતવાન્

મહાપ્રલયપર્યન્તે પુનઃ સર્ગઃ પ્રવર્તતે ।
સમસ્તકારણાભાવાદ્દ્રવ્યં તાવન્ન વિદ્યતે

વિમુક્તત્વાત્પ્રજેશસ્યન ચ સંભવતિ સ્મૃતિઃ ।
બ્રહ્મૈવેયમતો દીપ્તિર્જગદિત્યેવ ભાસતે

તસ્માદાદ્યાત્મના ભાતં સ્વમેવ બ્રહ્મણા સ્વતઃ ।
જગત્સંકલ્પનગરમિતિ બુદ્ધં ચ ખેન ખમ્

યથા સંકલ્પનગરં ચિન્માત્રં ભાતિ કેવલમ્ ।
તથૈવાકારણં ભાતિ ચિન્માત્રોન્મેષણં જગત્

શરીરમસ્તુ વા માસ્તુ યત્ર યત્રાસ્તિ ચિન્નભઃ ।
વેત્ત્યાત્માનં તત્ર તત્ર દ્વૈતાદ્વૈતમયં જગત્

તસ્માદ્યથા સ્વપ્નપુરં યથા સંકલ્પપત્તનમ્ ।
તથા પશ્યતિ ચિદ્વ્યોમ મરણાનન્તરં જગત્

અપૃથ્વ્યાદિમયં ભાતિ પૃથ્વ્યાદિમયવજ્જગત્ ।
યથેદમાઽઽપ્રથમતો મૃતસ્યાપ્યખિલં તથા

દેશકાલૌ ન સર્ગેણ પ્રબુદ્ધસ્યેવ તૌ યથા ।
અણુમાત્રમપિ વ્યાપ્તૌ તથૈવ પરલોકિનઃ

ઇદં પ્રબુદ્ધવિષયે સ્વાનુભૂતમપિ સ્ફુટમ્ ।
જગન્ન વિદ્યતે કિંચિત્કારણં ગગને યથા

અપ્રબુદ્ધસ્યાસદેવ યથેદં ભાતિ ભાસુરમ્ ।
તથૈવ સર્ગવદ્ભાતિ વ્યોમૈવ પરલોકિનઃ

શુધરાદ્રિયમાદ્યાઢ્યં ખમેવ પરલોકિનઃ ।
અભૂતપૂર્વમાભાતિ ભૂતપૂર્વવદાતતમ્

મૃતોઽયં પુનરુત્પન્નો યમલોકે શુભાશુભમ્ ।
ભુઞ્જેઽહમિત્યતિઘનં મૃતો ભ્રાન્તિં પ્રપશ્યતિ

મોક્ષોપાયાનાદરિણામેષ મોહો ન શામ્યતિ ।
બોધાદવાસનત્વેન મોહ એષ પ્રશામ્યતિ

અપ્રબુદ્ધસ્ય યા સંવિત્સા ધર્માધર્મવાસના ।
ખ એવ ખાત્મિકા ભાતિ યત્તદેવ જગત્સ્થિતમ્

ન શૂન્યરૂપં ન ચ સત્સ્વરૂપં
બ્રહ્માભિધં ભાતિ જગત્સ્વરૂપમ્ ।
તચ્ચાપરિજ્ઞાનવશાદનર્થ-
ભૂતં પરિજ્ઞાતવતઃ શિવાત્મ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ મહાપ્રશ્નોત્તરં નામ સપ્તાધિકદ્વિશતતમઃ સર્ગઃ