યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.206

ષડધિકદ્વિશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યદકારણકં ભાતિ ભાનં તન્નૈવ કિંચન ।
તત્તથા પરમાર્થેન પરમાર્થઃ સ્થિતોઽનઘ

અત્રેમં કેનચિત્પૃષ્ટોઽયમહં તં મહામતે ।
સમ્યગ્બોધસ્ય પુષ્ટ્યર્થં મહાપ્રશ્નં પરં શ્રૃણુ

અસ્ત્યબ્ધિભ્યામુભયતો વ્યાપ્તં ખ્યાતં જગત્ત્રયે ।
કુશદ્વીપમિતિ દ્વીપં ભૂમૌ વલયવત્સ્થિતમ્

તત્રાસ્તીલાવતી નામ હૈમી પૂર્વોત્તરે પુરી ।
દીપ્તિજ્વાલામયસ્તમ્ભપ્રોતાવનિનભસ્તલા

પૂર્વે તસ્યામભૂદ્રાજા પ્રજ્ઞપ્તિરિતિ વિશ્રુતઃ ।
અનુરક્તજગદ્ભૂતઃ શક્રઃ સ્વર્ગ ઇવાપરઃ

કેનચિત્કારણેનાહં કદાચિત્તસ્ય ભૂપતેઃ ।
પ્રાપ્તઃ સમીપં નભસઃ પ્રલયાર્ક ઇવ ચ્યુતઃ

પુષ્પાર્ઘ્યાચમનીયૈર્માં પૂજયિત્વોપવિશ્ય સઃ ।
મધ્યે કથાયાં કસ્યાંચિદપૃચ્છત્પ્રણયાદિદમ્

ભગવન્સર્વસંહારે જાતે શૂન્યતતે સ્થિતે ।
અવાચ્યે પરમે વ્યોમ્નિ સર્વકારણસંક્ષયે

સર્ગારમ્ભસ્ય ભૂયઃ સ્યાદ્વદ કિં મૂલકારણમ્ ।
કાનિ વા સહકારીણિ કારણાનિ કુતઃ કથમ્

કિં જગત્કિં ચ સર્ગાદિ કાશ્ચિન્નિત્યં તમોધરાઃ ।
વ્યોમસંસ્થાર્ણવાઃ કાશ્ચિત્કાશ્ચિત્કૃમિકુલાકુલાઃ

કાશ્ચિદાકાશકોશસ્થાઃ કાશ્ચિચ્ચોપલકોશગાઃ ।
કિંચ વા ભૂતભૂતાદિ કુતો બુદ્ધ્યાદયઃ કથમ્

કઃ કર્તા કોઽથ વા દ્રષ્ટા કાધારાધેયતા કથમ્ ।
ન કદાચિન્મહાનાશો જગતામિતિ નિશ્ચયઃ

સમસ્તવેદશાસ્ત્રાર્થાવિરોધાય સમર્થિતઃ ।
યથા સંવેદનં નામ તથા નામાનુભૂતયઃ

યતસ્તતો વેદનં સ્યાત્કિમનાશમસન્મયમ્ ।
અન્યચ્ચ જમ્બૂદ્વીપાદૌ દેશેઽદ્ય મુનિનાયક

મૃતાનામગ્નિદગ્ધાનામિહ વા દેહનાશિનામ્ ।
નરકસ્વર્ગભોગાય વિદેહે દેહકારણમ્

કિં તત્સ્યાત્સહકારીણિ કારણાન્યથ કાનિ વા ।
ધર્માધર્માવમૂર્તૌ દ્વૌ તસ્યામૂર્તસ્ય મૂર્તતા

નિર્દ્રવ્યં કુરુતે દ્રવ્યૈર્યુક્તિરિત્યસમઞ્જસા ।
માતાપિત્રાદ્યભાવો હિ બીજં કિં તત્ર કારણમ્

અન્યે વા હેતવઃ કે સ્યુઃ કથં દ્રવ્યાદિસંભવઃ ।
પરલોકોઽસ્ય નાસ્તીતિ યથાસંવેદનં સ્થિતેઃ

સમસ્તલોકવેદાદિવિરોધાચ્ચાસમઞ્જસમ્ ।
અનિચ્છિતેહિતૈર્દૂરદેશાન્તરગતૈઃ ફલમ્

પ્રજા પ્રાપ્નોત્યસંબન્ધૈરમૂર્તૈરત્ર કઃ ક્રમઃ ।
સ્તમ્ભો વરેણ સૌવર્ણો વિના હેમગમાગમૈઃ

ક્ષણાત્સંપદ્યતે તત્ર સંપત્તિઃ કથમુચ્યતામ્ ।
વિધીનાં પ્રતિષેધાનાં નિર્નિમિત્તં વિવલ્ગતામ્

રૂઢાનામપ્યરૂઢાનાં કિં પ્રયોજનમુચ્યતામ્ ।
અસદાસીજ્જગત્પૂર્વં સત્સંપન્નમનન્તરમ્

ઇતિ શ્રુતેઃ કથં બ્રહ્મન્કથ્યતાં સંગતાર્થતા ।
અયં ભવેત્કથં બ્રહ્મા ભવેચ્ચેત્તન્મહામુને

એવંપ્રભાવાન્નભસઃ કિં સર્વસ્માન્ન જાયતે ।
ઓષધીનામથાર્થાનાં સર્વેષાં વા સ્થિતિં ગતાઃ

કથં સ્વભાવાઃ કથય યથાબોધં મુનીશ્વર ।
એકસ્ય જીવિતં પુંસઃ સુહૃદા મરણં દ્વિષા

મૃત્વાર્થિતં પ્રયાગાદૌ ક્ષેત્રે તત્કથમુચ્યતામ્ ।
ખે સ્યામક્ષયપૂર્ણેન્દુરિતિ ધ્યાયિચિતૈઃ ફલૈઃ

તુલ્યકાલમનુપ્રાપ્તૈઃ સહસ્રેન્દુ ન કિં નભઃ ।
અન્યચ્ચ ધ્યાયિનાં લક્ષૈર્ધ્યાતૈકા સ્ત્રી યથાક્રમમ્

જાયાત્વેન સમં કાલં લબ્ધં ધ્યાનફલં ચ તૈઃ ।
સાધ્વ્યસાધ્વી ગૃહે ભર્તુઃ સંસ્થિતા તપસા પરા

તેષાં ચ જાયા સંપન્ના કથમેતન્મહામુને ।
ગૃહાનિર્ગચ્છમાકલ્પં નૃપઃ સ દ્વીપસપ્તકે

વરત્વં વરશાપાભ્યામિતિ અન્તઃ ક્વ તિષ્ઠતિ ।
દાનધર્માદિતપસામૌર્ધ્વદેહિકકર્મણામ્

ઇહસ્થાનામમૂર્તાનાં મૂર્તં પ્રીત્યાસ્તિ સત્ફલમ્ ।
વ્યવહર્તા ન મૂર્તોઽત્ર વિદ્યતે લોકયોર્દ્વયોઃ

દેશાન્તરે ભૃશં જીવો ભૃશં કાલાન્તરેઽપિ વા ।
ફલં સંભવતીયત્તદ્વિનાનુભવનં મુને

અસમઞ્જસમેવાતિ કથં સ્યાત્સુસમઞ્જસમ્ ।
ઇત્યાદિસંશયગણં ગિરા શીતાવદાતયા ।
છિન્ધિ મેઽભ્યુદિતં ભાસા સાન્ધ્યમાન્ધ્યમિવોડુપઃ

પરમવસ્તુનિ સંશયનાશના-
દુભયલોકહિતં ભવતિ સ્ફુટમ્ ।
તદિહ મે કુરુ સાધુસમાગમ-
સ્તનુફલો ભવતીહ ન કસ્યચિત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ મહાપ્રશ્નો નામ ષડધિકદ્વિશતતમઃ સર્ગઃ