યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.205

પઞ્ચાધિકદ્વિશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એવં યથૈતદ્ભગવન્સ્વપ્ને દૃશ્યં પરં નભઃ ।
તથૈવ જાગ્રતીત્યત્ર ન ચેત્સંદેહજાલિકા

ઇદં મે ભગવન્બ્રૂહિ મહાપ્રશ્નમનુત્તમમ્ ।
કથં ભવત્યદેહા ચિજ્જાગ્રત્સ્વપ્ન સ્વદેહવત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દૃશ્યં જાગ્રત્યથ સ્વપ્ને ખાધારં ખાત્મકં ખજમ્ ।
ખં ચ નાન્યત્પરં જાતુ સંદેહોઽસ્ત્યુપપત્તિતઃ

સમસ્તકારણાકારપ્રત્યસ્તમયરૂપિણિ ।
સર્ગાદાવેવ ભૂતાનિ સંભવન્તિ ન કાનિચિત્

પૃથ્વ્યાદિનિયતસ્તેન દેહોઽયં નાસ્તિ કિંચન ।
ભૂતાન્યેવ કિલૈતાનિ દેહસ્તાનિ ન સન્ત્યલમ્

તેન સ્વપ્નવદાભાસમિદં પશ્યતિ ચિન્નભઃ ।
સ્વરૂપમાત્રકચનમાકારવદિવાકુલમ્

ભાનમાભાનમાત્રત્વમિદં યત્તચ્ચિદાત્મના ।
નભસા સ્વપ્નશબ્દેન કથ્યતે જગદાકૃતિઃ

યદેતદ્વેદનં નામ ચિદ્વ્યોમ્નો વ્યોમનિર્મલમ્ ।
એતદન્તશ્ચિતો રૂપં સ્વપ્નો જગદિતિ સ્થિતમ્

એતસ્મિન્નેવ તેનાથ સ્વભાવકચને તતે ।
ચિદ્રૂપેણ કૃતાઃ સંજ્ઞાઃ પૃથક્પૃથ્વ્યાદિકા ઇમાઃ

ચિદ્ભાનમેવ તત્સ્વપ્નજગચ્છબ્દૈઃ પ્રકથ્યતે ।
ભાનં ચાસ્યાઃ સ્વભાવઃ ખં તત્કદાચિન્ન શામ્યતિ

બહ્વયઃ સર્ગદૃશો ભિન્ના બ્રહ્મેવ બ્રહ્મખે ચ તાઃ ।
શૂન્યતાનભસી વાતસ્તિષ્ઠન્તિ ચ વિશન્તિ ચ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સર્ગાણાં કોટયઃ પ્રોક્તા ભગવન્ભવતા કિલ ।
કાશ્ચિદ્બ્રહ્માણ્ડકોશસ્થાઃ કાશ્ચિદણ્ડવિવર્જિતાઃ

કાશ્ચિન્મહીકોશગતાઃ કાશ્ચિદાકાશસંસ્થિતાઃ ।
તેજઃકોશગતાઃ કાશ્ચિત્કાશ્ચિત્પવનકોશગાઃ

કાશ્ચિદ્વ્યોમસ્થભૂપીઠા ઊર્ધ્વાધસ્થવિનિશ્ચયાઃ ।
બુધ્નાકાશાદૂર્ધ્વખુરા લમ્બમાનવનાચલાઃ

કાશ્ચિદ્વાતાત્મભૂતૌઘાઃ કાશ્ચિન્નિત્યં તમોધરાઃ ।
વ્યોમસંસ્થાનકાઃ કાશ્ચિત્કાશ્ચિત્ક્રિમિકુલાકુલાઃ

કાશ્ચિદાકાશકોશસ્થાઃ કાશ્ચિચ્ચોપલકોશગાઃ ।
કાશ્ચિત્સકુણ્ડકોશસ્થાઃ કાશ્ચિત્ખે ખગવત્સ્થિતાઃ

તાસાં મધ્યે યથા હીદં બ્રહ્માણ્ડં યાદૃશં સ્થિતમ્ ।
અસ્માકં ભગવંસ્તન્મે બ્રૂહિ તત્ત્વવિદાં વર

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યદપૂર્વમદૃષ્ટં વા નાનુભૂતં ન વા શ્રુતમ્ ।
તદ્વર્ણ્યતે સુદૃષ્ટાન્તૈર્ગૃહ્યતે ચ તદૂહ્યતે

ઇદં તુ રામ બ્રહ્માણ્ડમાગમૈર્મુનિભિઃ સુરૈઃ ।
શતશો વર્ણિતં તચ્ચ જ્ઞાતમેતત્ત્વયાઽખિલમ્

યથેદં ભવતા જ્ઞાતમાગમૈર્વર્ણિતં યથા ।
સ્થિતં તદેતદખિલં કિમન્યદિહ વર્ણ્યતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કથમેતદ્વદ બ્રહ્મન્સંપન્નં ચિન્મહાનભઃ ।
કિયત્પ્રમાણમેતદ્વા કિયત્કાલં ચ વા સ્થિતમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અનાદિનિધનં બ્રહ્મ નિત્યમસ્ત્યેતદવ્યયમ્ ।
આદિમધ્યાન્તતા નાસ્તિ નાકારાઃ પરમામ્બરે

બ્રહ્માકાશમનાદ્યન્તમેતદવ્યયમાતતમ્ ।
એતન્મયમિદં વિશ્વં વિષ્વગાદ્યન્તવર્જિતમ્

પરમસ્યાસ્ય ચિદ્વ્યોમ્નઃ સ્વયં યદ્ભાનમાત્મનિ ।
તદેતદ્વિશ્વમિત્યુક્તં સ્વયં તેનૈવ તન્મૃષા

પુરુષસ્ય યથા સ્વપ્નપુરસંદર્શનં તથા ।
તત્તસ્ય ભાનં પુરવત્તદિદં વિશ્વમુચ્યતે

કઠિના નેહ ગિરયો ન દ્રવાણિ જલાનિ ચ ।
ન શૂન્યમેતદાકાશં કાલો ન કલનાત્મકઃ

યદ્યથા ચાવ્યયં યત્ર સ્વતઃ સંચેતિતં ચિતા ।
તત્તથા તત્ર ચિત્તત્ત્વે અલં શૈલાદિવત્સ્થિતમ્

અશિલૈવ શિલા સ્વપ્ને નભ એવાનભો યથા ।
ભવેત્તથેહ સર્ગાદિ સ્વપ્ને દૃશ્યસ્થિતિશ્ચિતૌ

અનાકારૈવ ચિચ્છાન્તા સ્વપ્નવત્યત્સ્વચેતનમ્ ।
વેત્તિ તજ્જગદિત્યુક્તં તચ્ચાનાકારમેવ સત્

વાયોઃ સ્પન્દો યથાન્તસ્થો વાત એવ નિરન્તરઃ ।
તથેદં બ્રહ્મણિ બ્રહ્મ ન ચોદેતિ ન શામ્યતિ

દ્રવત્વમમ્ભસિ યથા શૂન્યત્વં નભસો યથા ।
યથા વસ્તુનિ વસ્તુત્વં બ્રહ્મણીદં જગત્તથા

ન પ્રયાતં ન વાઽઽયાતમકારણમકારણાત્ ।
ન ચ નાસ્તિ ન વાસ્તીદં ભિન્નં બ્રહ્મપદે જગત્

ન ચાનાદિ નિરાભાસં નિરાકારં ચિદમ્બરમ્ ।
દૃશઃ કારણમન્યસ્યાઃ ક્વચિદ્ભવિતુમર્હતિ

તસ્માદ્યથાવયવિનોઽવયવાઃ સ્વાત્મમાત્રકાઃ ।
તથાનવયવે બ્રહ્મવ્યોસ્નિ વ્યોમ જગત્સ્થિતમ્

સર્વં શાન્તં નિરાલમ્બં જ્ઞપ્તિમાત્રમનામયમ્ ।
નેહ સત્તા ન વાસત્તા ન ચ નાનાસ્તિ કિંચન

સંકલ્પસ્વપ્નનગરનૃત્તવત્સર્વમાતતમ્ ।
સ્થિતમેવ સમં શાન્તમાકાશમજમવ્યયમ્

પરમચિદમ્બરહૃદયં
ચિત્ત્વાદ્યત્કચતિ કાન્તમમલમલમ્ ।
તદિદં જગદિતિ કલિતં
તેનૈવ તદાત્મરૂપમાકલ્પમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ સર્ગકારણનિરાસો નામ પઞ્ચાધિકદ્વિશતતમઃ સર્ગઃ