યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.204

ચતુરધિકદ્વિશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ભૂય એવ મહાબાહો શ્રૃણુ મે પરમં વચઃ ।
આદર્શો રાજતેઽત્યર્થં પૌનઃપુન્યેન માર્જિતઃ

અર્થો વેદનસંકેતઃ શબ્દો જલરવોપમઃ ।
દૃશ્યમેતચ્ચિદાભાનં સ્વપ્નવત્ક્વાભવજ્જગત્

જાગ્રદ્વૈ સ્વપ્નસંદૃષ્ટઃ સ્મરણાત્મ સ્થિતં પુરઃ ।
સંવિદ્વેદનમાત્રં સત્તદન્યાકારવત્તતમ્

યથાચ્છં સંવિદાકાશં મયિ સ્વપ્નપુરાત્મકમ્ ।
સરૂપમપિ નીરૂપં તથેદં ભુવનત્રયમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સંપન્નેયં કથં ભૂમિઃ સંપન્ના ગિરયઃ કથમ્ ।
કથં સંપન્નમમ્ભશ્ચ સંપન્ના ઉપલાઃ કથમ્

કથં ચ તેજઃ સંપન્નં સંપન્ના ચ કથં ક્રિયા ।
કથં ચ કાલઃ સંપન્નઃ સંપન્નઃ પવનઃ કથમ્

કથં ચ શૂન્યં સંપન્નં સંપન્નં ચિન્નભઃ કથમ્ ।
ઇતિ જ્ઞાતં મયા ભૂયો બોધાય વદ મે પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
બ્રૂહિ રાઘવ તત્ત્વેન સ્વપ્નદૃષ્ટમહાપુરે ।
સંપન્ના ભૂઃ કથમિવ સંપન્નં કથમમ્બરમ્

કથં વારિ ચ સંપન્નં સંપન્ના ઉપલાઃ કથમ્ ।
કથં ચ તેજઃ સંપન્નં સંપન્નાશ્ચ કથં દિશઃ

સંપન્નશ્ચ કથં કાલઃ સંપન્ના ચ કથં ક્રિયા ।
કથમેતન્નિમિત્તાદિ સર્વં સંપન્નમુચ્યતામ્

કેનેદં નિર્મિતં દગ્ધમાનીતં રચિતં ચિતમ્ ।
ઉત્પાદિતં પ્રકટિતં કિમાચારં કિમાત્મકમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
આત્માસ્ય કેવલં વ્યોમ ન સદ્ભૂમ્યચલાદિકમ્ ।
જગતઃ સ્વપ્નરૂપસ્ય નિરાકારો નિરાસ્પદઃ

આત્મૈવ વ્યોમરૂપોઽસ્ય નિરાધારો નિરાકૃતિઃ ।
વિનાકૃતેર્વા વ્યોમ્નોઽસ્ય કિમાધારેણ કારણમ્

ન કિંચિદેતત્સંપન્નં સદ્યથૈતન્ન સંવિદઃ ।
એતચ્ચિત્કચનં નામ મન એવ તથા સ્થિતમ્

દિક્કાલાદ્યત્ર ચિદ્ભાનં ચિદ્ભાનમચલાદિકમ્ ।
ચિજ્જલાદિ તથા બોધાચ્ચિત્ખં વાય્વાદિ તદ્વિદઃ

સંવિદેવ કિલ વ્યોમ તિષ્ઠતિ વ્યોમતામિતા ।
દૃષત્તયાસ્તે કાઠિન્યાદ્દ્રવાજ્જલમિવ સ્થિતા

વસ્તુતસ્તુ ન ભૂમ્યાદિ કિંચિત્તન્ન ચ દૃશ્યતા ।
ચિદાકાશમનન્તં તત્સર્વમેકં તદાત્મકમ્

દ્રવત્વાદમ્બુ હૃદ્યાબ્ધેર્નાનાવૃત્તિતયા યથા ।
અનાનૈવ ભવેન્નાના ચિદ્વ્યોમાત્મનિ વૈ તથા

કાઠિન્યવેદનાદુર્વી ગિરિતામાગતેવ ચિત્ ।
શૂન્યતાવેદનાચ્છૂન્યં વેત્તિ વ્યોમેવ ચિદ્વપુઃ

દ્રવત્વવેદનાદ્વેત્તિ વારિ સ્પન્દતયાનિલમ્ ।
ઔષ્ણ્યસંવિત્તતો વહ્નિમત્યજન્તી નિજં વપુઃ

એવંસ્વભાવ એવાયં ચિદ્ધાતુર્ગગનાત્મકઃ ।
યદેવં નામ કચતિ નિષ્કારણગુણક્રમમ્

ન ચૈતદ્વ્યતિરેકેણ કિંચિન્નાપીહ વિદ્યતે ।
અન્યચ્છૂન્યત્વવારિભ્યામૃતે ખાર્ણવયોરિવ

ન તુ ચિદ્ગગનાદન્યન્ન સંભવતિ કિંચન ।
ઇદં ત્વમહમિત્યાદિ તસ્માદાશાન્તમાસ્યતામ્

ત્વં યથાસ્મિન્ ગૃહે કુર્વન્નગ્નિશૈલાદિકાં વિદમ્ ।
તદેવ પશ્યસ્યવપુરેવં ચિદ્ગગનં તથા

ચિદ્વ્યોમ ભાતિ દેહાભં સર્ગાદૌ ન તુ દેહકઃ ।
અકારણત્વાદસતશ્ચિદુદેતીતિ ચિન્ત્યતામ્

મનોબુદ્ધિરહંકારો ભૂતાનિ ગિરયો દિશઃ ।
શિલાજઠરવન્મૌનમયં સર્વે યથાસ્થિતમ્

એવં ન કિંચિદુત્પન્નં નષ્ટં ન ચ ન કિંચન ।
યથાસ્થિતં જગદ્રૂપં ચિદ્બ્રહ્માત્મનિ તિષ્ઠતિ

ચિતૌ યત્કચનં નામ સ્વરૂપપ્રવિજૃમ્ભણમ્ ।
તદેતજ્જગદિત્યુક્તં દ્રવ એવ યથા જલમ્

ઇદં જગદ્ભાનમભાનમેવ
ચિદ્વ્યોમ શૂન્યં પરમાર્થ એવ ।
યથઽર્થસંદર્શનબુદ્ધબુદ્ધે-
રબુદ્ધબુદ્ધેસ્તુ યથા તથાસ્તુ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ ચિદાકાશૈકતાપ્રતિપાદનં નામ ચતુરધિકદ્વિશતતમઃ સર્ગઃ