યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.203

ત્ર્યધિકદ્વિશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇત્થં વિચારપરયોર્મુનિરાઘવયોસ્તયોઃ ।
ભાસ્કરઃ શ્રવણાયેવ વ્યોમમધ્યમુપાયયૌ

તીક્ષ્ણતામાજગામાશુ સર્વદિક્કમથાતપઃ ।
પદાર્થૌઘવિકાસાર્થં રામસ્યેવ મહામતિઃ

ઉત્ફુલ્લહૃદયામ્ભોજસ્ફારાકારતયા તદા ।
લીલાપદ્માકરા રેજુસ્તત્રસ્થાઃ પાર્થિવા ઇવ

જાલં મુક્તાકલાપાનન્તરમાક્રાન્તભાસ્કરમ્ ।
નનર્તેવ તરદ્વ્યોમ વિજ્ઞાનશ્રવણાદિવ

પુસ્ફુરુઃ પદ્મરાગેષુ લગ્નાર્કતરુણત્વિષઃ ।
ભાસો વ્યોમતલોડ્ડીના ધિયો જ્ઞાનકલા ઇવ

એવં નિર્વૃતિમાયાતે રામે સ્વકુલકૈરવે ।
મુનીન્દ્રવદનાલોકાત્સવિકાસમિવ સ્થિતે

રવાવૌર્વોપત્ર વ્યોમ મહાબ્ધેર્નાભિતાં ગતે ।
તેજઃપુઞ્જલસજ્જ્વાલે સમગ્રરસપાયિનિ

નભોનીલોત્પલે નીલે ગલદ્રજસિ રાજતિ ।
ઘર્માંશુકર્ણિકાકાન્તે સ્ફુરત્કિરણકેસરે

અવતંસે જગલ્લક્ષ્મ્યાસ્ત્રિલોકીકર્ણકુણ્ડલે ।
અન્તર્લીનસ્ફુરત્તારારત્નરાજિવિરાજિતે।

દિગ્વધૂભિર્બૃહચ્છૃઙ્ગપાણિભિર્મુકુરેષ્વિવ ।
ધૃતેષુ તાપભિન્નેષુ મહાભ્રેષુ નિરમ્બુષુ

સૂર્યકાન્તવરોત્થેન વહ્નિનેવ સમેધિતે ।
દ્વિગુણં પ્રજ્વલત્યર્કશૂન્યે ગગનધામનિ

વિનેદુર્મેદુરોદ્દામમુખમારુતપૂરિતાઃ ।
મધ્યાહ્નશઙ્ખાઃ કલ્પાન્તવાતપૂર્ણા ઇવાર્ણવાઃ

પ્રાલેયશ્રીરિવાબ્જેષુ ઘર્મશ્રીર્વદનેષ્વિવ ।
ચકાર પદમાકીર્ણશુદ્ધમુક્તાફલોપમા

ગૃહભિત્તિપરાવૃત્તા સત્ત્વસંરમ્ભમાંસલા ।
શબ્દશ્રીઃ પૂરયામાસ કર્ણમર્ણ ઇવાર્ણવમ્

પુરન્ધ્રીભિર્નિદાઘૌઘશાન્તયે સમુદીરિતા ।
ઉલ્લલાસ નવા પાણ્ડુકર્પૂરજલદાવલિઃ

સ રાજા સહસામન્તઃ સભૂપઃ સપરિચ્છદઃ ।
સવસિષ્ઠઃ સમુત્તસ્થૌ સહરામઃ સ સંસદઃ

રાજાનો રાજપુત્રાશ્ચ મન્ત્રિણો મુનયસ્તથા ।
અન્યોન્યં પૂજિતા જગ્મુર્મુદિતાઃ સ્વં નિવેશનમ્

અન્તઃપુરગૃહાગ્રેષુ તાલવૃન્તાનિલાહૃતૈઃ ।
કર્પૂરધૂલિભિરભૂન્નવૈવામ્બુદમાલિકા

અથ મધ્યાહ્નતૂર્યાણાં રવે સ્ફૂર્જતિ ભિત્તિષુ ।
ઉવાચ વચનં વાક્યકોવિદો મુનિનાયકઃ

સર્વમેવ શ્રુતં શ્રાવ્યં જ્ઞેયં જ્ઞાતમશેષતઃ ।
ત્વયા રાઘવ ભો નાસ્તિ જ્ઞાતવ્યમપરં વરમ્

યથા મયોપદિષ્ટોઽસિ યથા પશ્યસિ શાસ્ત્રતઃ ।
યથાનુભવસિ શ્રેષ્ઠમેકવાક્યં તથા કુરુ

ઉત્તિષ્ઠ તાવત્કાર્યાય વયં સ્નાતું મહામતે ।
મધ્યાહ્નસમયોઽસ્માકમયમઙ્ગાતિવર્તતે

અપરં યત્ત્વયા ભદ્ર સ્વાકાઙ્ક્ષાવિનિવૃત્તયે ।
પ્રષ્ટવ્યં તચ્છુભં પ્રાતઃ પ્રષ્ટવ્યં ભવતા પુનઃ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇત્યુક્તે મુનિનાથેન રાજા દશરથઃ સ્વયમ્ ।
પૂજયામાસ તાન્સભ્યાન્સર્વાન્સાધૂન્સપર્યયા

સહ રામેણ ધર્માત્મા મુનિવિપ્રાન્નૃપાંશ્ચ સઃ ।
વસિષ્ઠાદ્યુપદિષ્ટેન ક્રમેણ વ્યોમગાંસ્તથા

મણિમુક્તાગણાર્થેન દિવ્યેન કુસુમેન ચ ।
મણિરત્નપ્રદાનેન મુક્તાહારાર્પણેન ચ

પ્રણયેન પ્રણામેન પ્રદાનેનાર્થશાલિના ।
વસ્ત્રાસનાન્નપાનેન કનકેન તથા ભુવા

ધૂપેન ગન્ધમાલ્યાભ્યાં યથોદિતમનિન્દિતઃ ।
પૂર્વાન્સંપૂજયામાસ સર્વાનેવ મહીપતિઃ

અથોત્તસ્થૌ સભામધ્યાત્સભયા સહ માનદઃ ।
સવસિષ્ઠાદિદેવર્ષિઃ સાયમિન્દુરિવામ્બરાત્

સસભોત્થાનસમયઃ સસંરમ્ભો વ્યરાજત ।
જાનુદઘ્નસુરોન્મુક્તપુષ્પસંજાતકર્દમઃ

સંઘટ્ટાઘટ્ટકેયૂરરત્નચૂર્ણારુણાવનિઃ ।
છિન્નહારસ્ફુરન્મુક્તાતારાજિતનિશામ્બરઃ

દેવર્ષિમુનિવિપ્રેન્દ્રપાર્થિવસ્પન્દસંકુલઃ ।
વ્યગ્રભૃત્યાઙ્ગનાહસ્તકેશચઞ્ચલચામરઃ

જ્ઞાનપ્રમેયીકરણસ્પન્દમાનો ન દારુણઃ ।
શિરઃકરત્રિનયનજિહ્વેષ્વેવ વિરાજિતઃ

પરસ્પરમથાપૃચ્છ્ય પૂજિતાઃ પેશલોક્તયઃ ।
રાજાનો મુનયશ્ચૈવ સર્વે દશરથાદયઃ

સ્વાશ્રમાન્સાધવો જગ્મુસ્તુષ્ટસ્નિગ્ધાશયા મિથઃ ।
લોકસપ્તકવાસ્તવ્યા દેવાઃ શક્રપુરાદિવ

અન્યોન્યં પ્રણયાત્સર્વે પૂજયિત્વા યથાક્રમમ્ ।
તદ્વિસૃષ્ટાઃ સ્વમાગત્ય ગૃહં ચક્રુર્દિનક્રિયામ્

અથ સર્વે વસિષ્ઠાદ્યાસ્તથા દશરથાદયઃ ।
ચક્રુર્દિવસકાર્યાણિ રાજાનો મુનયસ્તથા

યથાપ્રાપ્તં ક્રિયાં તેષુ કૃતવત્સ્વથ દૈવસીમ્ ।
ક્રમેણાકાશપથિકો ભાસ્કરોઽસ્તમુપાયયૌ

તયૈવ કથયા તેષાં રામસ્ય ચ મહામતેઃ ।
પ્રબોધવશતઃ શીઘ્રં સા વ્યતીયાય શર્વરી

ઉત્સારિતતમઃપાંસુતારાકુસુમનિર્ભરમ્ ।
ભુવનં ભવનીકુર્વન્નાજગામ દિવાકરઃ

કરવીરકુસુમ્ભાભૈઃ કરૈરરુણયન્ દિશઃ ।
વિવેશ ગગનામ્ભોધિમથ બાલદિવાકરઃ

રાજાનો રાજપુત્રાશ્ચ મન્ત્રિણો મુનયસ્તથા ।
વસિષ્ઠાદ્યાઃ સમાજગ્મુઃ પુનર્દાશરથીં સભામ્

યથાક્રમં યથાસંસ્થં યથાદેશં યથાસનમ્ ।
સા વિવેશ સભા તત્ર ધિષ્ણ્યશ્રીરમ્બરે યથા

તતો દશરથાદ્યેષુ સુમન્ત્રાદિષુ ચાપ્યલમ્ ।
વસિષ્ઠં સંપ્રશંસત્સુ મુનિમાસનસંસ્થિતમ્

વસિષ્ઠસ્ય પિતુશ્ચાગ્રે રાજીવદલલોચનઃ ।
ઉવાચ રાઘવો ધીમાન્મૃદુવર્ણમિદં વચઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ સર્વજ્ઞાનમહાર્ણવ ।
સર્વસંદેહપરશો પરશોકભયાપહ

શ્રોતવ્યમપરં કિં મે વિદ્યતે વેદ્યમેવ વા ।
શ્રોતવ્યં વિદ્યતે યદ્વા તત્સર્વં વક્તુમર્હસિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
રામ સંપ્રાપ્તબુદ્ધિસ્ત્વં શ્રોતવ્યં તે ન વિદ્યતે ।
કૃતકૃત્યા તવૈષા ધીઃ પ્રાપ્તપ્રાપ્યા સ્થિતાત્મનિ

ત્વમેવ તાવત્કથય પ્રવિચાર્ય ધિયાત્મના ।
કીદૃશોઽદ્ય ભવાનન્તઃ કિં શેષં શ્રાવ્યમસ્તિ તે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બ્રહ્મન્નેવમહં મન્યે યથાહં કૃતકૃત્યધીઃ ।
નિર્વાણોસ્મિ પ્રશાન્તોસ્મિ નાકાઙ્ક્ષા મમ વિદ્યતે

વક્તવ્યમુક્તં ભવતા જ્ઞાતં જ્ઞેયં મયાખિલમ્ ।
તવ વિશ્રાન્તિમાયાતુ કૃતકૃત્યા સરસ્વતી

અધિગતમધિગમ્યં જ્ઞેયમાપ્તુ મયેદં
વિગતમખિલમૈક્યં દ્વૈતમસ્તં પ્રયાતમ્ ।
પરિગલિતમશેષં દૃશ્યભેદાવભાનં
નનુ નિપુણમપાસ્તાશેષસંસારિતાસ્થા

ઇત્યાર્ષે વાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વા૦ ઉ૦ નિર્વાણવર્ણનં નામ ત્ર્યધિકદ્વિશતતમઃ સર્ગઃ