યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.200

દ્વિશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
નિર્વાણવાક્યસંદર્ભસમાપ્તૌ મુનિનાયકે ।
પાશ્ચાત્યવાક્યવિરતિં કુર્વતિ ક્રમપાલિતામ્

નિર્વિકલ્પસમાધાનસમતાં સમુપાગતે ।
શાન્તસ્વચ્છમનોવૃત્તૌ સર્વસ્મિંશ્ચ સભાજને

સત્ત્વકોટિમુપારૂઢે પરાં પાવનતાં ગતે ।
સંવિત્તત્ત્વે સમગ્રસ્ય જનસ્ય શ્રુતશાલિનઃ

ઝટિત્યેવામ્બરહૃતા પૂર્વમુક્તધિયાં મુખાત્ ।
સિદ્ધાનાં સાધુવાદેન વ્યોમકોટરવાસિનામ્

તથા સભાસ્થિતાનાં ચ મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
ગાધેયપ્રમુખાનાં ચ સાધુવાદગિરોચ્ચયા

કોલાહલઃ સમુદભૂદ્ભૂરિપૂરિતદિંમુખઃ ।
મધુરઃ પવનાત્તાનાં કીચકાનામિવારવઃ

સિદ્ધાનાં સાધુવાદેન સહ વૈ સહસા તતઃ ।
દેવદુન્દુભયો નેદુઃ પ્રતિશ્રુત્પૂરિતાચલાઃ

દેવદુન્દુભિભિઃ સાર્ધં તુષારાસારસુન્દરી ।
દિગ્ભ્યઃ સ્થગિતદિક્ચક્રા પુષ્પવૃષ્ટિઃ પપાત હ

પુષ્પૌઘપૂરિતસ્થાનઃ શબ્દાપૂરિતકન્દરઃ ।
રજઃસંરઞ્જિતાકાશો ગન્ધરઞ્જિતમારુતઃ

સ સાધુવાદશબ્દસ્ય દેવતૂર્યરવસ્ય ચ ।
કુસુમાસારઘોષસ્ય સમવાયો રરાજ હ

ઉન્મુખાખિલસભ્યાક્ષિરશ્મિશ્યામલિતાન્તરઃ ।
ઉત્કર્ણમૃગમાતઙ્ગહયપક્ષિપશુશ્રુતઃ

સવિસ્મયભયોન્નેત્રબાલકાન્તાજનેક્ષિતઃ ।
વિસ્મયસ્મેરવદનરાજલોકાવલોકિતઃ

કુસુમાસારસારેણ શબ્દશોભાતિશાયિના ।
સંરમ્ભેણ જગામાશુ રોદોરન્ધ્રમપૂર્વતામ્

પુષ્પવર્ષસુધાધૌતં રટદ્ભૂતસુઘુંઘુમમ્ ।
સમતાં સદનેનાગાત્ ધ્માતશઙ્ખશતેન ખમ્

ભુવનં ભૂરિભાંકારભાસુરં સુરચારણૈઃ ।
વૃતં મત્તોત્સવં રેજે સમં કુસુમમણ્ડિતમ્

શનૈર્દુન્દુભિસિદ્ધૌઘવાક્યપુષ્પભરઃ સમમ્ ।
પ્રયયૌ રોદસીરન્ધ્રે વેલાચલમિવામ્બુધૌ

તસ્મિન્વિબુધસંરમ્ભે ક્ષણેન સમયે ગતે ।
વાક્યાનીમાનિ સિદ્ધાનામભિવ્યક્તિમુપાયયુઃ

સિદ્ધા ઊચુઃ ।
આકલ્પં સિદ્ધસઙ્ઘેષુ મોક્ષોપાયાઃ સહસ્રશઃ ।
વ્યાખ્યાતાશ્ચ શ્રુતાશ્ચાલમીદૃશાસ્તુ ન કેચન

તિર્યઞ્ચો વનિતા વાલા વ્યાલાશ્ચાનેન નિર્વૃતિમ્ ।
મુનેર્વાક્યવિલાસેન યાન્તિ નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

દૃષ્ટાન્તૈર્હેતુભિર્યુક્ત્યા યથા રામોઽવબોધિતઃ ।
તથા ચારુન્ધતી સાક્ષાત્સંબોધયતિ વા ન વા

અનેન મોક્ષોપાયેન તિર્યઞ્ચોઽપિ ગતામયાઃ ।
સ્થિતા મુક્તા ભવિષ્યન્તિ કે નામ ભુવિ નો નરાઃ

શ્રવણાઞ્જલિભિઃ પીત્વા જ્ઞાનામૃતમિદં વયમ્ ।
પરાં પૂર્ણનવીભૂતસિદ્ધયઃ શ્રિયમાગતાઃ

ઇતિ શૃણ્વન્સભાં લોકો વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ ।
કુસુમાસારસંપૂર્ણાં રાજીવાનાં દદર્શ તામ્

મન્દારાદિમહાપુષ્પચ્છન્નચ્છાદનસંચયામ્ ।
પારિભદ્રલતાગુચ્છનીરન્ધ્રાજિરભૂમિકામ્

પારિજાતપ્રસૂનાઢ્યમહીતલવિરાજિતામ્ ।
સંતાનકમહામ્ભોદવ્યાપ્તસભ્યશિરઃકરામ્

મૌલિરત્નવિટંકાગ્રવિશ્રાન્તહરિચન્દનામ્ ।
વારિપૂરપ્રલમ્બાભ્રવદાલમ્બિવિતાનકામ્

ઇતિ પશ્યન્સભાં લોકઃ સાધુવાદેન ભૂરિણા ।
તત્કાલોચિતવાક્યેન તેન તેન તથોદ્યતઃ

વસિષ્ઠં પૂજયામાસ સર્વેન્દ્રિયગણાનતઃ ।
કુસુમાઞ્જલિમિશ્રેણ પ્રણામસહિતેન ચ

નૃપપ્રણામમાલાસુ કિંચિચ્છાન્તાસુ તાસ્વથ ।
મુનિમાપૂજયન્નાહ સાર્ઘ્યપાત્રકરો નૃપઃ

દશરથ ઉવાચ ।
ક્ષયાતિશયમુક્તેન પરમેણાત્મવસ્તુના ।
પરાન્તઃ પૂર્ણતોત્પન્ના બોધેનારુન્ધતીપતે

ન તદસ્તિ મહીપીઠે દિત્ય દેવેષુ વાપિ ચ ।
મહત્કિંચિદ્યદપ્રાપ્તં તવ પૂજ્યસ્ય પૂજનમ્

તથાપ્યાત્મક્રમં બ્રહ્મન્નિમં નેતુમવન્ધ્યતામ્ ।
અહં વચ્મિ યથાપ્રાપ્તં ન કોપં કર્તુમર્હસિ

આત્મના સકલત્રેણ લોકદ્વયશુભેન ચ ।
રાજ્યેનાખિલભૃત્યેન ભવન્તં પૂજયામ્યહમ્

એતત્સર્વં તવ વિભો સ્વાયત્તં સ્વ ઇવાશ્રમઃ ।
નિયોજય યથાદેશં યથાભિમતયેચ્છયા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પ્રણામમાત્રસંતુષ્ટા બ્રાહ્મણા ભૂપતે વયમ્ ।
પ્રણામેનૈવ તુષ્યામઃ સ એવ ભવતા કૃતઃ

પાતું ત્વમેવ જાનાસિ રાજ્યં ભાતિ તવૈવ ચ ।
ભવત્વેતત્તવૈવેહ બ્રાહ્મણાઃ ક્વ મહીભૃતઃ

દશરથ ઉવાચ ।
કિયન્માત્રં તુ રાજ્યં સ્યાદિતિ લજ્જામહે મુને ।
પ્રકર્ષેણાત્ર તેનેશ યથા જાનાસિ તત્કુરુ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇત્યુક્તવતિ ભૂપાલે રામઃ પુષ્પાઞ્જલિં દદત્ ।
ઉવાચ પ્રણતો વાક્યં પુરસ્તસ્ય મહાગુરોઃ

નિરુત્તરીકૃતમહારાજ બ્રહ્મન્પ્રણૌમિ તે ।
પ્રણામમાત્રસારોઽહં રામઃ પાદાવિમૌ પ્રભો

ઇત્યુક્ત્વા પાદયોસ્તસ્ય શિરોવન્દનપૂર્વકમ્ ।
તત્યાજાઞ્જલિપુષ્પાણિ હિમાનીવ વનં ગિરેઃ

આનન્દબાષ્પસંપૂર્ણનયનો નયકોવિદઃ ।
ગુરું પરમયા ભક્ત્યા પ્રણનામ પુનઃપુનઃ

શત્રુઘ્નો લક્ષ્મણશ્ચૈવ તથાન્યે તત્સમાશ્ચ યે ।
નિકટસ્થાસ્તથૈવાશુ તે પ્રણેમુર્મુનીશ્વરમ્

દૂરપ્રણામૈર્દૂરસ્થાઃ પુષ્પાઞ્જલિસમીરણૈઃ ।
રાજાનો રાજપુત્રાશ્ચ પ્રણેમુર્મુનયશ્ચ તમ્

અસ્મિન્નવસરે તત્ર કુસુમાઞ્જલિવર્ષણૈઃ ।
હિમૈરિવ હિમાદ્રીન્દ્રો મુનિરન્તર્ધિમાયયૌ

અથ શાન્તે સભાક્ષોમે પ્રણામનિવહે તથા ।
સંસ્મરઞ્છાસનં કિંચિત્સત્યે કૃષ્ણસિતાશયમ્

મુનિઃ કુસુમરાશિં તં બાહુભ્યાં પ્રવિચાલ્ય સઃ ।
મુખં સંદર્શયામાસ સિતાભ્રાદિવ ચન્દ્રમાઃ

શાન્તે સિદ્ધવચોરાશૌ તથા દુન્દુભિનિઃસ્વને ।
નભઃકુસુમવર્ષે ચ સભાકલકલે તથા

પ્રણામાનન્તરં તસ્મિન્રામાદ્યૈઃ સ્વસભાજને ।
શાન્તવાત ઇવામ્ભોદે જને સૌમ્યત્વમાગતે

આકર્ણયન્સાધુવાદં વિશ્વામિત્રં મૃદુસ્વનમ્ ।
ઉવાચેદમનિન્દ્યાત્મા વસિષ્ઠો મુનિનાયકઃ

મુને ગાધિકુલામ્ભોજ વામદેવ નિમે ક્રતો ।
ભરદ્વાજ પુલસ્ત્યાત્રે ઘૃષ્ટે નારદ શાણ્ડિલે

હે ભાસભૃગુભારણ્ડવત્સવાત્સ્યાયનાદયઃ ।
મુનયસ્તુચ્છમેતન્નુ ભવદ્ભિર્મદ્વચઃ શ્રુતમ્

યદત્રાનુચિતં કિંચિત્તદનુગ્રહતોઽધુના ।
દુરર્થં વિગતાર્થં વા ભવન્તઃ કથયન્તુ મે

સભ્યા ઊચુઃ ।
વસિષ્ઠવચને બ્રહ્મન્પરમાર્થૈકશાલિનિ ।
દુરર્થો ભવતીત્યદ્ય નવૈવ ખલુ ગીઃ શ્રુતા

યત્સંભૃતમનન્તેન જન્મદોષેણ નો મલમ્ ।
તત્પ્રમૃષ્ટં ત્વયેહાદ્ય હેમ્નામિવ હવિર્ભુજા

બ્રહ્મબૃંહિતયા વાચા વિભો વિકસિતા વયમ્ ।
કુમુદાનીન્દુદીપ્ત્યેવ પરમામૃતશીતયા

સર્વસત્ત્વમહાબોધદાયિનં મુનિનાયકમ્ ।
ભવન્તમેકાન્તગુરું પ્રણમામ ઇમે વયમ્

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા મુનિનાથાય નમસ્ત ઇતિ તે પુનઃ ।
વદન્ત એકશબ્દેન તારેણાબ્દરવૌજસા

અર્વાક્પુષ્પાઞ્જલિવ્રાતૈઃ ખાત્સિદ્ધૈઃ સમમુજ્ઝિતૈઃ ।
વસિષ્ઠં પૂરયામાસુર્હિમૈરબ્દા ઇવાચલમ્

ઇત્થં દશરથં ભૂપં શશંસુશ્ચાથ રાઘવમ્ ।
માધવં ચતુરાત્માનં રાઘવોદન્તકોવિદાઃ

સિદ્ધા ઊચુઃ ।
નમામ ચતુરાત્માનં નારાયણમિવાપરમ્ ।
રામં સભ્રાતરં જીવન્મુક્તં રાજકુમારકમ્

ચતુરબ્ધિનિખાતાન્તધરાવલયપાલકમ્ ।
ત્રિકાલસ્થમહીપાલચિહ્નં દશરથં નૃપમ્

મુનિસેનાધિપં ભૂપં ભાસ્કરં ભૂરિતેજસમ્ ।
વસિષ્ઠં સુપ્રવાદાઢ્યં વિશ્વામિત્રં તપોનિધિમ્

એષામેવ પ્રભાવેન જ્ઞાનયુક્તિં પરામિમામ્ ।
શ્રુતવન્તો વયં સર્વે ભ્રાન્તિસંરમ્ભનાશિનીમ્

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા ગગનાત્સિદ્ધા ભૂયઃ પુષ્પાણિ ચિક્ષિપુઃ ।
સભાયામથ તૂષ્ણીં ચ તસ્થુર્મુદિતચેતસઃ

તથૈવ વ્યોમગાઃ સિદ્ધાઃ શશંસુસ્તં જનં પુનઃ ।
તથૈવ સભ્યાસ્તાંસ્તત્ર સમાનર્ચુર્ઘનસ્તવમ્

નભશ્ચરા ધરણિચરા મુનીશ્વરા
મહર્ષયો વિબુધગણા દ્વિજા નૃપાઃ ।
અપૂજયન્નિતિ જનમોજસૈવ તે
ગિરોચ્ચયા સહ કુસુમાર્ઘ્યદાનયા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વા૦ ઉ૦ સાધુવાદસપર્યાદિવર્ણનં નામ દ્વિશતતમઃ સર્ગઃ