યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.20-2

વિંશઃ સર્ગઃ

ભુશુણ્ડ ઉવાચ ।
આસીત્કિંચિત્પુરા કલ્પે જગદ્યચ્ચિરમાસ્થિતમ્ ।
સંનિવેશેન ચૈતદ્વદદ્યાપિ ચ ન દૂરગમ્

તદેતદ્વૃત્તમભ્યાસાદ્વર્તમાનેન વર્ણિતમ્ ।
મયા મુનીન્દ્ર બોધાય પ્રાગ્જન્મસામ્યદર્શિના

અદ્ય મે ફલિતં પુણ્યૈશ્ચિરકાલોપસંભૃતૈઃ ।
નિર્વિઘ્નમેવ પશ્યામિ યદ્ભવન્તં મુને તતઃ

ઇદં નીડમિમાં શાખામહં ચાયમયં દ્રુમઃ ।
અદ્ય પાવનતાં પ્રાપ્તાન્યેતાનિ તવ દર્શનાત્

ઇદમર્ઘ્યમિદ પાદ્યં ગૃહીત્વા વિહગાર્પિતમ્ ।
નૂનં પાવનતાં નીત્વા શેષેણાદિશ ચાશુ ભોઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇદમર્ઘ્યં ચ પાદ્યં ચ ભૂયો દત્તવતિ સ્વયમ્ ।
ભુશુણ્ડવિહગે તસ્મિન્નિદં રામાહમુક્તવાન્

ભ્રાતરસ્તે વિહઙ્ગેશ તાદૃક્સત્ત્વા મહાધિયઃ ।
ઇહ કસ્માન્ન દૃશ્યન્તે ત્વમેવૈકો હિ દૃશ્યસે

ભુશુણ્ડ ઉવાચ ।
તિષ્ઠતામિહ નઃ કાલો મહાનતિગતો મુને ।
યુગાનાં પઙ્ક્તયઃ ક્ષીણા દિવસાનામિવાનઘ

એતાવતાથ કાલેન સર્વ એવ મમાનુજાઃ ।
તનૂસ્તૃણમિવ ત્યક્ત્વા શિવે પરિણતાઃ પદે

દીર્ઘાયુષો મહાન્તોઽપિ સન્તોઽપિ બલિનોઽપિ ચ ।
સર્વ એવ નિગીર્યન્તે કાલેનાકલિતાત્મના

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સ્કન્ધવ્યૂઢાર્કશશિષુ વહત્સ્વવિરતં જવાત્ ।
વાતસ્કન્ધાતિવાતેષુ કચ્ચિત્તાત ન ખિદ્યસે

દગ્ધોદયાસ્તશૈલેન્દ્રવનવ્યૂહૈ રવેઃ કરૈઃ ।
ચિરમત્યન્તમાસન્નૈઃ કચ્ચિત્તાત ન ખિદ્યસે

ઇન્દોરથ કરૈઃ શીતૈઃ પાષાણીકૃતવારિભિઃ ।
આસન્નકરકાપાતૈઃ કચ્ચિત્તાત ન ખિદ્યસે

અજસ્રમિહ વિશ્રાન્તૈઃ કલ્પજીમૂતમણ્ડલૈઃ ।
પરશુચ્છેદનીહારૈઃ કચ્ચિત્તાત ન ખિદ્યસે

વિષમૈર્જાગતૈઃ ક્ષોભૈરુચ્ચૈસ્તરપદસ્થિતઃ ।
કથં ન ક્ષોભમાયાતિ કલ્પવૃક્ષોઽયમુન્નતઃ

ભુશુણ્ડ ઉવાચ ।
નિરાલમ્બાસ્પદા બ્રહ્મન્સર્વલોકાવહેલિતા ।
તુચ્છેયં સર્વભૂતાનાં મધ્યે વિહગજીવિકા

ઈદૃશેષુ ચ ભૂતેષુ નિર્જનેષુ વનેષુ ચ ।
કલ્પિતાસ્થાસ્થિતિર્ધાત્રા શૂન્યે વા વ્યોમવર્ત્મનિ

કથમસ્યાં પ્રભો જાતૌ જાતસ્ય ચિરજીવિનઃ ।
આશાપાશનિબદ્ધસ્ય વિહગસ્ય વિશોકિતા

વયં તુ ભગવન્નિત્યમાત્મસંતોષમાસ્થિતાઃ ।
ન કદાચન નીરૂપે મુહ્યામો જાતવિભ્રમૈઃ

સ્વભાવમાત્રસંતુષ્ટાઃ કષ્ટૈર્મુક્તા વિચેષ્ટિતૈઃ ।
ક્ષિપામઃ કેવલં કાલમસ્મિન્બ્રહ્મન્નિજાલયે

ન જીવિતાન્ન મરણાત્કર્મદેહસ્ય રોધનમ્ ।
યથા સ્થિતેન તિષ્ઠામસ્તથૈવાસ્તંગતેહિતાઃ

આલોકિતા લોકદશા દૃષ્ટા દૃષ્ટાન્તદૃષ્ટયઃ ।
નૂનં સંત્યક્તમસ્માકં મનસા ચઞ્ચલં વપુઃ

અનારતનિજાલોકે નિત્યં ચાપરિતાપિનિ ।
કલ્પાગસ્યોપરિ સદા વેદ્મિ કાલકલાગતિમ્

રત્નગુચ્છપ્રકાશાખ્યે બ્રહ્મન્કલ્પલતાગૃહે ।
પ્રાણાપાનપ્રવાહેણ વેદ્મિ કલ્પમખણ્ડિતમ્

અવિજ્ઞાતદિવારાત્રૌ હ્યસ્મિન્નુચ્ચૈઃ શિલોચ્ચયે ।
જાનામિ નિજયા બુદ્ધ્યા લોકકાલક્રમસ્થિતિમ્

સારાસારપરિચ્છેદિ બોધાદ્વિશ્રાન્તિમાગતમ્ ।
નિરસ્તચાપલં શાન્તં સુસ્થિરં મે મુને મનઃ

સંસારવ્યવહારોત્થૈરાશાપાશૈરસન્મયૈઃ ।
ઉદ્ગારૈરિવ ભૂકાકો ન વૈવશ્યં વ્રજામ્યહમ્

પરોપશમધર્મિણ્યા વયમાલોકશીતયા ।
પશ્યન્તો જાગતીં માયાં ધિયા ધૈર્યમુપાગતાઃ

ભીમાસ્વપિ મહાબુદ્ધે દશાસ્વચલબુદ્ધયઃ ।
વિનિર્મલોપલાકારાઃ સંપ્રાપ્તાસુ યથાક્રમમ્

ઇયમારમ્ભસુભગા તરલા જાગતી સ્થિતિઃ ।
ભૂયો ભૂયઃ પરામૃષ્ટા ન ચ કિંચ ન બાધતે

સર્વાણ્યેવ પ્રયાન્ત્યેવ સમાયાન્તિ ચ વા ન વા ।
ભગવન્ભૂતજાલાનિ ભયમસ્માકમત્ર કિમ્

ભૂતજાલતરઙ્ગિણ્યા વિશન્ત્યાઃ કાલસાગરે ।
વયં સંસારસરિતસ્તટસ્થા અપ્યનાદૃતાઃ

નોજ્ઝામો ન ચ ગૃહ્ણીમસ્તિષ્ઠામો નેહ ચ સ્થિતાઃ ।
મૃદુપાદા દૃશા કૂરા વયમસ્મિન્દ્રુમે સ્થિતાઃ

વીતશોકભયાયાસૈસ્ત્વાદૃશૈઃ પુરુષોત્તમૈઃ ।
તુષ્ટૈરનુગૃહીતાઃ સ્મઃ સંસ્થિતા વિગતામયાઃ

તતસ્તતશ્ચ પર્યસ્તં લુઠિતં ન ચ વૃત્તિષુ ।
નાપરામૃષ્ટતત્ત્વાર્થમસ્માકં ભગવન્મનઃ

નિર્વિકારે ગતક્ષોભે ચાત્મન્યુપશમં ગતે ।
ચિત્તરઙ્ગાઃ પ્રબુદ્ધાઃ સ્મઃ પર્વણીવ મહાબ્ધયઃ

ભવદાગમનાદ્બ્રહ્મન્નિદાનીં મુદિતાશયાઃ ।
મન્દરોદ્ધૂતસર્વાઙ્ગઃ ક્ષીરોદો યેન તન્યતે

નાતઃ પરતરં કિંચિન્મન્યે કુશલમાત્મનઃ ।
સન્તો યદનુગમ્યન્તે સંત્યક્તસકલૈષણાઃ

આપાતમાત્રરમ્યેભ્યો ભોગેભ્યઃ કિમવાપ્યતે ।
સત્સઙ્ગચિન્તામણિતઃ સર્વસારમવાપ્યતે

સ્નિગ્ધગમ્ભીરમસૃણમધુરોદારધીરવાક્ ।
ત્રૈલોક્યપદ્મકોશેઽસ્મિંસ્ત્વમેકઃ ષટ્પદાયસે

અધિગતપરમાત્મનોઽપિ મન્યે ભવદવલોકનશાન્તદુષ્કૃતસ્ય ।
મમ સફલમિહાદ્ય જન્મ સાધો સકલભયાપહરો હિ સાધુસઙ્ગઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ભુશુણ્ડોપાખ્યાને ભુશુણ્ડસ્વરૂપનિરૂપણં નામ વિંશઃ સર્ગઃ