યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.20

વિશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સંકલ્પપુરુષસ્ત્વેષ યદ્યત્કલ્પયતિ સ્વયમ્ ।
તત્તથા તાદૃશં પઞ્ચભૂતાત્મા ભવતીવ ખમ્

સર્વં રામ જગજ્જાતં તત્સંકલ્પં વિદુર્બુધાઃ ।
તાદૃગ્રૂપં પઞ્ચકાત્મવિષયોન્મુખમાતતમ્

જગત્પદાર્થસાર્થસ્ય વિરાટ્ સર્વસ્ય કારણમ્ ।
કારણેન સમાન્યેવ કાર્યાણિ ચ ભવન્ત્યતઃ

યથૈષ સ વિરાડેવ વિરાટ્ પ્રત્યેકમાત્મનિ ।
સ્વસંવિદિ પ્રસરતિ બોધવાન્ન ત્વબોધવાન્

આસરીસૃપમારુદ્રમેવમભ્યુદિતો ભ્રમઃ ।
અણાવપ્યદ્રિવિસ્તારો બીજકોશ ઇવ દ્રુમઃ

આસરીસૃપમારુદ્રં વિરાટ્ પ્રત્યેકમાત્મનિ ।
પરાણાવપ્યનન્તાત્મબોધતો ન ત્વબોધતઃ

યાદૃગેવ વિરાડાત્મન્યેષ વિસ્તાર આગતઃ ।
તાદૃગેવેહ સર્વસ્મિન્નણુમાત્રેઽપિ ભૂતકે

પરમાર્થેન ન સ્થૂલં ન સૂક્ષ્મં કિંચન ક્વચિત્ ।
યદ્યથા વિતતં યત્ર તત્તથાશ્વનુભૂયતે

મનશ્ચન્દ્રમસો જાતં મનસશ્ચન્દ્ર ઉત્થિતઃ ।
જીવાજ્જીવોઽથવૈકૈષા સત્તા દ્રવજલાઙ્ગવત્

શુક્રસારં વિદુર્જીવં પ્રાલેયકણસંનિભમ્ ।
આનન્દોઽચલસંદોહસ્તત એવ પ્રવર્તતે

તં ચેતતિ તદાભાસં પૂર્ણમાત્મસ્થમાત્મના ।
તત્ર તન્મયતાં ધત્તે તેન તન્મયરૂપિણી

જીવસંવિદથૈષાન્તર્યદુપાયાતિ પઞ્ચતામ્ ।
ન તત્ર કારણં કિંચિદ્વિદ્યતે ન ચ કાર્યતા

પ્રતિયોગિવ્યવચ્છિત્તેરભાવાત્સ્વસ્વભાવયોઃ ।
સ્વભાવોક્તિર્ન ચૈવાત્ર ભવત્યર્થાનુસારિણી

જીવો જીવત્વમેવ સ્વજીવત્વાદેવ ચ સ્વતઃ ।
અન્તસ્ત્વેન વહિષ્ટ્વેન દૃશ્યતે ન ચ વાયુવત્

નીહારેણેવ સંવીતશ્ચેત્યવસ્તુપરાયણઃ ।
જાત્યન્ધ ઇવ પન્થાનં મારુતાત્મા ન પશ્યતિ

જગજ્જૃમ્ભિકયા જીવઃ સ્વમૈક્યં દ્વિત્વમાસ્થિતઃ ।
સ્પન્દશક્ત્યેવ પવન આવૃતાત્મા ન પશ્યતિ

અજ્ઞાનસ્ય મહાગ્રન્થેર્મિથ્યાવેદ્યાત્મનોઽસતઃ ।
અહમિત્યર્થરૂપસ્ય ભેદો મોક્ષ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥ ૧૭ ઽ
વ્યપગતઘનચેતનઃ સમન્તા-
દહમિતિ નૂનમબુધ્યમાન આસ્વ ।
અનભિધઘનચેતનૈકરૂપઃ
ક્ષિતસદસત્સદસત્સદોદિતશ્ચ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે જીવનિર્વાણયોગોપદેશો નામ વિંશઃ સર્ગઃ