યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.1-2

પ્રથમઃ સર્ગઃ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઉપશમપ્રકરણાદનન્તરમિદં શ્રૃણુ ।
ત્વં નિર્વાણપ્રકરણં જ્ઞાતં નિર્વાણદાયિ યત્

કથયત્યેવમુદ્દામવચને મુનિનાયકે ।
શ્રવણૈકરસે મૌનસ્થિતે રાજકુમારકે

મુનિવાગર્થનિક્ષિપ્તમનસ્યસ્તતપઃક્રિયે ।
રાજલોકે ગતસ્પન્દે ચિત્રાર્પિત ઇવ સ્થિતે

વસિષ્ઠવચસામર્થં વિચારયતિ સાદરમ્ ।
લસદઙ્ગુલિભઙ્ગેન મુનિસાર્થે સ્ફુરદ્ભુવિ

વિસ્મયાલોકનોલ્લાસપ્રોત્ફુલ્લનયનાલિનિ ।
પુરન્ધ્રિવર્ગે ગમ્ભીરતરુમઞ્જરિતાં ગતે

ખે વાસરચતુર્ભાગદેશે દિનકરે સ્થિતે ।
કિંચિજ્જ્ઞાનોદયાત્સૌમ્યે કિંચિચ્છમમુપેયુષિ

શ્રવણાયેવ સંશાન્તે વિતાનસ્પન્દમાલિતે ।
મૌનં મરુતિ મન્દારમધુરામોદદાયિનિ

પુષ્પદામસુષુપ્તાસુ મહાભ્રમરપંક્તિષુ ।
જ્ઞાતજ્ઞેયતયા નૂનં સમ્યગ્ધ્યાનવતીષ્વિવ

મુક્તાજાલકલાપાન્તર્ગતાસ્વન્તરભૂમિષુ ।
કચત્યપગતસ્પન્દં તોયે શ્રોતુમિવાસ્થિતે

ગૃહાન્તરં પ્રવિષ્ટેષુ ગવાક્ષે દૂરમંશુષુ ।
વિશ્રામાર્થમિવાદીર્ઘં નભઃપાન્થેષુ શીતલમ્

મુક્તાજાલપ્રભાજાલભસ્મનોદ્ધૂલિતાત્મનિ ।
શંસતીવ શમં શામ્યદ્દિનદેહે દિવાતપે

કરે લીલાસરોજેષુ શેખરેષુ ચ ભૂભૃતામ્ ।
શ્રુત્વા સુરસમામોદાદવૃત્તિષુ મનસ્સ્વિવ

બાલકેષ્વજ્ઞલોકેષુ લીલાપક્ષિષુ સાદરમ્ ।
ભોજનાર્થં વધૂલોકમુપરુન્ધત્સ્વનારતમ્

ભ્રમદ્ભ્રમરપક્ષોત્થવાતધૂતરજસ્યલમ્ ।
કૌમુદે પરિવિશ્રાન્તે ચામરેષ્વક્ષિપક્ષ્મસુ

રશ્મિષ્વગગુહોન્મુક્તચ્છાયાજાલભયાદિવ ।
ગવાક્ષાદિષ્વિવોડ્ડીય પ્રવિષ્ટેષુ ગૃહાન્તરમ્

આસીદ્દિનચતુર્ભાગસત્તાવેદનતત્પરઃ ।
ભેરીપટહશઙ્ખાનાં દિઙ્મુખાપૂરકો ધ્વનિઃ

તેન તત્તારમપ્યાશુ વચોઽન્તર્ધાનમાયયૌ ।
મૌનં જલદનાદેન માયૂર ઇવ નિસ્વનઃ

આક્ષુબ્ધા ક્ષુબ્ધપક્ષાલિઃ પઞ્જરસ્થા ખગાવલી ।
ભૂકમ્પે તરસાઽઽતાલીપલ્લવેવ વનાવલી

આયયુર્ભયવિત્રસ્તા બાલા ધાત્રીકુચાન્તરમ્ ।
સારવં પ્રાવૃષીવાબ્દાઃ પ્રોન્નતં શ્રૃઙ્ગકોટરમ્

ઉત્તસ્થુરવતંસેભ્યો ભૂભૃતાં ભ્રમરસ્રજઃ ।
ઈષત્કરાલવાહાભ્યઃ સરિદ્ભ્યોઽમ્બુકણા ઇવ

એવં પ્રક્ષુભિતે તસ્મિન્ગૃહે દાશરથે તદા ।
પ્રાપ્તે વાસરવૃદ્ધત્વે શાન્તશઙ્ખસ્વને શનૈઃ

સંહરન્પ્રસ્તુતં વસ્તુ વચો મધુરવૃત્તિમત્ ।
ઉવાચ મુનિશાર્દૂલઃ સભામધ્યે રઘૂદ્વહમ્

રાઘવાનઘ વાગ્જાલં મયૈતત્પ્રવિસારિતમ્ ।
તેન ચિત્તખગં બદ્ધ્વા ક્રોડીકૃત્યાત્મતાં નય

કચ્ચિદ્ગૃહીતો ભવતા મદ્ગિરામર્થ ઈદૃશઃ ।
ત્યક્ત્વા દુર્બોધમક્ષીણો હંસેનેવામ્ભસઃ પયઃ

વિચાર્યૈતદશેષેણ સ્વધિયૈવં પુનઃપુનઃ ।
અનેનૈવ પથા સાધો ગન્તવ્યં ભવતાધુના

અનયૈવ ધિયા રામ વિહરન્નૈવ બધ્યસે ।
અન્યથાધઃ પતસ્યાશુ વિન્ધ્યખાતે યથા ગજઃ

સુગૃહીતં ધિયા રામ મદ્વચો ન કરોષિ ચેત્ ।
તત્પતસ્યવટે ત્યક્તદીપો વાન્ધો નિશાસ્વિવ

અસઙ્ગેન યથાપ્રાપ્તો વ્યવહારોઽસ્ય સિદ્ધયે ।
ઇત્યેવ શાસ્ત્રસિદ્ધાન્તમાદાયોદારવાન્ભવ

હે સભ્યા હે મહારાજ રામલક્ષ્મણભૂમિપાઃ ।
સર્વ એવ ભવન્તોઽદ્ય તાવદ્વ્યાપારમાહ્નિકમ્

કુર્વન્ત્વયં હિ દિવસઃ પ્રાયઃ પરિણતાકૃતિઃ ।
શેષં વિચારયિષ્યામો વિચાર્યં પ્રાતરાગતાઃ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇત્યુક્તા મુનિના તેન સા સર્વૈવ તદા સભા ।
પ્રોત્તસ્થૌ પદ્મવદના સવિકાસેવ પદ્મિની

રાજાનઃ સ્તુતરાજાનઃ કૃતરાઘવવન્દનાઃ ।
પરિષ્ટુતે વસિષ્ઠે તે જગ્મુરાત્મનિવેશનમ્

વિશ્વામિત્રેણ સહિતો વસિષ્ઠો ગન્તુમાશ્રમમ્ ।
ઉત્તસ્થાવાસનાચ્છ્રીમાન્નમસ્કૃતનભશ્ચરઃ

દશરથપ્રભૃતયો રાજાનો મુનયસ્તથા ।
યથાનુરૂપં વક્તારમનુગમ્ય મુનિં ચિરમ્

આપૃચ્છ્ય કેચિદ્ગગનં યયુઃ કેચિદ્વનાન્તરમ્ ।
કેચિદ્રાજગૃહં સન્તો ભૃઙ્ગાઃ પદ્મોત્થિતા ઇવ

વસિષ્ઠપાદયોસ્ત્યક્ત્વા પુષ્પાઞ્જલિમનાવિલમ્ ।
દારૈરનુગતો રાજા પ્રવિવેશ ગૃહાન્તરમ્

રામલક્ષ્મણશત્રુઘ્નાઃ પ્રાપ્તસ્ય સ્વાશ્રમં ગુરોઃ ।
અભ્યર્ચ્ય ચરણૌ ભક્ત્યા ત્વાજગ્મુર્નૃપમન્દિરમ્

સદનાનિ સમાસાદ્ય શ્રોતારઃ સર્વ એવ તે ।
સસ્નુરાનર્ચુરભ્યેયુર્દેવાન્વિપ્રાન્પિતૃંસ્તથા

યથાક્રમં સ્વભૃત્યાન્તૈર્વિપ્રાદ્યૈશ્ચ પરિચ્છદૈઃ ।
સમં બુભુજિરે ભોજ્યં વર્ણધર્મક્રમોદિતમ્

અસ્તં ગતે દિનકરે સમં દિવસકર્મભિઃ ।
અભ્યાગતે રાત્રિકરે સમં રજનિકર્મભિઃ

સ્થિત્વા તલ્પેષુ કૌશેયશયનેષ્વાસનેષુ ચ ।
ભૂચરા મુનિરાજાનો રાજપુત્રા મહર્ષયઃ

સંસારોત્તરણોપાયં વસિષ્ઠવદનેરિતમ્ ।
યથાવદેકાગ્રધિયશ્ચિન્તયામાસુરાદૃતાઃ

તતઃ પ્રહરમાત્રેણ નિદ્રામામુદ્રિતાનનાઃ ।
ઉત્સ્વપ્નસુન્દરીમીયુઃ પદ્મા ઇવ દિનાર્થિનઃ

રામલક્ષ્મણશત્રુઘ્નાઃ પ્રહરત્રયમેવ તત્ ।
વાસિષ્ઠમુપદેશં તે ચિન્તયામાસુરક્ષતમ્

પ્રહરસ્યાર્ધમાત્રં તે તત આમુદ્રિતેક્ષણાઃ ।
ઉત્સ્વપ્નમાયયુર્નિદ્રાં ક્ષણાદ્વિદ્રાવિતશ્રમામ્

ઇતિ શુભમનસાં વિવેકભાજા-
મધિગતસારતયોદિતાશયાનામ્ ।
અભજત વિરતિં તદા ત્રિયામા
મલિનનિશાકરવક્રતાં જગામ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દેવદૂતોક્તે મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂર્વાર્ધે દિવસવ્યવહારવર્ણનં નામ પ્રથમઃ સર્ગઃ