યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.198

અષ્ટનવત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ભૂયો નિપુણબોધાય શ્રૃણુ કિંચિદ્રઘૂદ્વહ ।
પુનઃપુનર્યત્કથિતં તદજ્ઞેઽપ્યવતિષ્ઠતે

રાઘવ પ્રથમં પ્રોક્તં સ્થિતિપ્રકરણં મયા ।
યેનેદમિત્થમુત્પન્નમિતિ વિજ્ઞાયતે જગત્

તતો જગતિ જાતેન પરોપશમશાલિના ।
ભવિતવ્યમિતિ પ્રોક્તં મયોપશમયુક્તિભિઃ

ઉપશાન્તિપ્રકરણે પ્રોક્તૈરુપશમક્રમૈઃ ।
પરમોપશમં ગત્વા વસ્તવ્યમિહ વિજ્વરમ્

પ્રાપ્તપ્રાપ્યેન તજ્જ્ઞેન યથા સંસારદૃષ્ટિષુ ।
વિહર્તવ્યં હિ નઃ કિંચિત્સ્વલ્પં શ્રોતવ્યમસ્તિ તે

જન્મ સંપ્રાપ્ય જગતિ બાલ્ય એવ જગત્સ્થિતિમ્ ।
યથાભૂતામિમાં બુદ્ધ્વા વસ્તવ્યમિહ વિજ્વરમ્

સર્વસૌહાર્દજનનીં સર્વસ્યાશ્વાસકારિણીમ્ ।
સમતામલમાશ્રિત્ય વિહર્તવ્યમિહાનઘ

સર્વસંપત્તિસુભગં સર્વસૌભાગ્યવર્ધનમ્ ।
સમતાસુલતાયાસ્તુ ફલં ભવતિ પાવનમ્

સમતાસુભગેહાનાં કુર્વતાં પ્રકૃતં ક્રમમ્ ।
સર્વૈવેયં જગલ્લક્ષ્મીર્ભૃત્યતામેતિ રાઘવ

ન તદાસાદ્યતે રાજ્યાન્ન કાન્તાજનસંગમાત્ ।
અનપાયિ સુખં સારં સમત્વાદ્યદવાપ્યતે

દ્વન્દ્વોપશમસીમાન્તં સંરમ્ભજ્વરનાશનમ્ ।
સર્વદુઃખાતપામ્ભોદં સમત્વં વિદ્ધિ રાઘવ

મિત્રીભૂતાખિલરિપુર્યથાભૂતાર્થદર્શનઃ ।
દુર્લભો જગતાં મધ્યે સામ્યામૃતમયો જનઃ

પ્રબુદ્ધસ્ય સ્વચિત્તેન્દોર્નિષ્યન્દમમૃતાધિકમ્ ।
સામ્યમાસ્વાદ્ય જીવન્તિ સર્વે વૈ જનકાદયઃ

સામ્યમભ્યસ્યતો જન્તોઃ સ્વદોષોઽપિ ગુણાયતે ।
દુઃખં સુખાયતે નિત્યં મરણં જીવિતાયતે

સામ્યસૌન્દર્યસુભગં વનિતા મુદિતાદિકાઃ ।
આલિઙ્ગન્તિ મહાત્માનં નિત્યં વ્યસનિતા ઇવ

સમઃ સમુદિતો નિત્યં સમોઽનુદિતધીઃ સદા ।
ન કાશ્ચિદિહ તાઃ સન્તિ યાઃ સમસ્ય હિ નર્ધયઃ

સર્વકાર્યસમં સાધું પ્રકૃતવ્યવહારિણમ્ ।
ચિન્તામણિમિવોદારં પ્રવાઞ્છન્તિ નરામરાઃ

સમ્યક્કારિણમુદ્દામમુદિતં સમચેતસમ્ ।
ન દહન્ત્યગ્નયો રામ નાપઃ સિઞ્ચન્તિ માનવમ્

યદ્યથા તત્તથા યેન ક્રિયતે દૃશ્યતે તથા ।
આનન્દોદ્વેગમુક્તેન કસ્તં તોલયિતું ક્ષમઃ

મિત્રાણિ બન્ધુરિપવો રાજાનો વ્યવહારિણઃ ।
સમ્યક્કારિણિ તત્ત્વજ્ઞે વિશ્વસન્તિ મહાધિયઃ

નાનિષ્ટાત્પ્રપલાયન્તે નેષ્ટાદાયાન્તિ તુષ્ટતામ્ ।
પ્રકૃતક્રમસંપ્રાપ્તાસ્તત્ત્વજ્ઞાઃ સમદર્શિનઃ

ત્યક્ત્વા સર્વાનુપાદેયાન્રામ ભાવાનનિન્દિતાન્ ।
સમતાયામદુઃખાયાં દધાના વૃત્તિમુત્તમામ્

વિહસન્તિ જગજ્જાલં જીવયન્તિ નિરામયાઃ ।
પૂજ્યન્તે વિબુધૈઃ સર્વૈઃ સમતામુદિતાશયાઃ

પ્રકૃતક્રમસંપ્રાપ્તં મુખેન્દૌ કોપમેવ યઃ ।
સમાશયો ધારયતિ સ્યાત્સૌમ્યામૃતવજ્જનઃ

યત્કરોતિ યદશ્નાતિ યદાક્રામતિ નિન્દતિ ।
સમદૃષ્ટિસ્તદસ્યેયં સ્તૌતિ નિત્યં જનાવલિઃ

યચ્છુભં વાશુભં યચ્ચ યચ્ચિરેણ યદદ્ય વા ।
સમદૃષ્ટિકૃતં સમ્યગભિનન્દતિ તજ્જનઃ

સુખદુઃખેષુ ભીમેષુ સંતતેષુ મહત્સ્વપિ ।
મનાગપિ ન વૈરસ્યં પ્રયાન્તિ સમદૃષ્ટયઃ

શિબિર્ભૂપઃ કપોતાય માંસમઙ્ગવિકર્તનમ્ ।
દદૌ મુદિતયા બુદ્ધ્યા સમદૃષ્ટિતયાનયા

પ્રાણેભ્યોઽપિ પ્રિયતમાં કાન્તામગ્રે વિકાલિતામ્ ।
દૃષ્ટ્વાપ્યઙ્ગ મહીપાલો ન મુમોહ સમાશયઃ

મનોરથશતપ્રાપ્તં તનયં સમયા ધિયા ।
રાક્ષસાય ત્રિગર્તેશો દદૌ સ્વપણહારિતમ્

નગર્યાં દહ્યમાનાયાં ભૂષિતાયાં તથોત્સવે ।
સમ એવ મહીપાલો જનકો ભૂભૃતાં વર

ન્યાયતઃ પરિવિક્રીતં સાલ્વરાટ્ સમદર્શનઃ ।
સ્વમેવ વિચકર્તાશુ શિરઃ પદ્મદલં યથા

કુન્દપ્રકરનિર્ભાસં યજ્ઞે પાણ્ડુમિવાચલમ્ ।
જહૌ જરત્તૃણમિવ સૌવીરઃ સમયા ધિયા

સમયૈવ ધિયા નિત્યં નિજમભ્યાહરન્ક્રમમ્ ।
માતઙ્ગઃ કુણ્ડપો નામ પ્રાપ વૈમાનિકસ્થિતિમ્

સર્વભૂતક્ષયકરીં સામ્યાભ્યાસેન ભૂરિણા ।
તત્યાજ રાક્ષસીં વૃત્તિં કદમ્બવનરાક્ષસઃ

બાલચન્દ્રાભિજાતોઽપિ સમબુદ્ધિતયા જડઃ ।
ગુડમોદકવન્ન્યાયપ્રાપ્તમગ્નિમભક્ષયત્

સમબુદ્ધિતયા ક્રૂરવ્યવહારપરોઽપિ સન્ ।
ધર્મવ્યાધસ્તનું ત્યક્ત્વા જગામ પરમં પદમ્

નન્દનોદ્યાનસંસ્થોઽપિ પુરુષોઽપિ કપર્દનઃ ।
લુલુભે ન સુરસ્ત્રીષુ નૂનં પ્રણયિનીષ્વપિ

સમચિત્તતયાઽસ્પન્દઃ કરઞ્જગહનેષ્વપિ ।
વિન્ધ્યકાન્તારકચ્છેષુ રાજ્યં ત્યક્ત્વાવસચ્ચિરમ્

ઋષયો મુનયશ્ચૈવ યે સિદ્ધાઃ સુરપૂજિતાઃ ।
સમદૃષ્ટિતયોદ્વિગ્ના ન તે તાસુ વ્રતર્દ્ધિષુ

રાજાનઃ પ્રાકૃતાશ્ચૈવ ધર્મવ્યાધાદયોઽપરે ।
સમદૃષ્ટિપદાભ્યાસાન્મહતાં પૂજ્યતાં ગતાઃ

ઇહામુત્ર ચ સિદ્ધ્યર્થે પુરુષાર્થપ્રવૃત્તયે ।
સમદૃષ્ટિતયા નિત્યં વિચરન્તિ સુબુદ્ધયઃ

અભિવાઞ્છેન્ન મરણમભિવાઞ્છેન્ન જીવિતમ્ ।
યથાપ્રાપ્તસમાચારો વિચરેદવિહિંસકઃ

સમકલિતગુણાગુણૈકભાવઃ
સમસુખદુઃખપરાવરો વિલાસી ।
પ્રવિચરતિ સમાવમાનમાનઃ
પ્રકૃતવરવ્યવહારપૂતમૂર્તિઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ સમદૃષ્ટિપ્રશંસા નામાષ્ટનવત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ