યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.197

સપ્તનવત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
તથા કુરુ મુનિશ્રેષ્ઠ યથા વૈવધિકક્રમમ્ ।
અસંદેહમિમં સમ્યગવગચ્છામિ માનદ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યે તે વૈવધિકા રામ ત એતે માનવા ભુવિ ।
તેષાં દારિદ્ર્યદુઃખં યત્તદજ્ઞાનં મહાતપઃ

યત્તન્મહાવનં પ્રોક્તં ગુરુશાસ્ત્રક્રમાદિ તત્ ।
યદુદ્યતાસ્તે ગ્રાસાર્થં જના ભોગાર્થિનો હિ તે

ભોગૌઘાઃ સિદ્ધિમાયાન્તુ મમ નિષ્કૃપણો જનઃ ।
અનપેક્ષિતકાર્યાર્થઃ શાસ્ત્રાદૌ સંપ્રવર્તતે

ભોગાર્થં સંપ્રવૃત્તોઽપિ પ્રાપ્નોત્યભ્યાસતઃ ક્રમાત્ ।
જન્તુશ્ચિન્તિતમેવાદ્યપદં પરવશોઽપિ સન્

દાર્વર્થમુદ્યતો ભાવી યથા સંપ્રાપ્તવાન્મણિમ્ ।
ભોગાર્થમાત્તશાસ્ત્રોઽયં તથાપ્નોતિ જનઃ પદમ્

કિં સ્યાચ્છાસ્ત્રવિચારાભ્યામિતિ સંદેહલીલયા ।
કશ્ચિત્પ્રવર્તતે પશ્ચાદાપ્નોતિ પદમુત્તમમ્

અદૃષ્ટોત્તમતત્ત્વાર્થઃ શાસ્ત્રાદૌ સંપ્રવર્તતે ।
સંદેહેનાર્થભોગાર્થં જનઃ પ્રાપ્નોતિ તત્પદમ્

અન્યથા સંપ્રવર્તન્તે શાસ્ત્રૈર્વાસનયા જનાઃ ।
અન્યદાસાદયન્ત્યાદ્યં મણિં વૈવધિકા ઇવ

પરોપકારેઽવિરતં સ્વભાવેન પ્રવર્તતે ।
યઃ સ સાધુરિતિ પ્રોક્તઃ પ્રમાણં ત્વસ્ય ચેષ્ટિતમ્

સાધ્વાચારવશાલ્લોકો ભોગસંપ્રાપ્તિશઙ્કયા ।
સંદેહશ્ચાપ્યતત્ત્વજ્ઞઃ શાસ્ત્રાદૌ સંપ્રવર્તતે

ભોગાર્થં સંપ્રવૃત્તોઽસૌ ભોગમોક્ષાવુભાવપિ ।
તસ્માત્પ્રાપ્નોતિ દાર્વર્થી વનાચ્ચિન્તામણિં યથા

કેચિચ્ચન્દનદારૂણિ કેચિચ્ચિન્તામણિં મણિમ્ ।
કેચિત્સામાન્યરત્નાનિ પ્રાપ્નુવન્તિ યથા વનાત્

કેચિત્કામં કેચિદર્થં કેચિદ્ધર્મત્રયં તુ વા ।
કેચિન્મોક્ષમશેષં ચ લભન્તે શાસ્ત્રતસ્તથા

વર્ગત્રયોપદેશો હિ શાસ્ત્રાદિષ્વસ્તિ રાઘવ ।
બ્રહ્મપ્રાપ્તિસ્ત્વવાચ્યત્વાન્નાસ્તિ તચ્છાસનેષ્વપિ

કેવલં સર્વવાક્યાર્થૈર્ધ્વન્યમાનાવગમ્યતે ।
કાલશ્રીઃ પ્રસવેનેવ સ્વયં સ્વાનુભવેન સા

સર્વાર્થાતિગતં શાસ્ત્રે વિદ્યતે બ્રહ્મવેદનમ્ ।
સર્વગાતિગતં સ્વચ્છં લાવણ્યમિવ યોષિતિ

ન શાસ્ત્રાન્ન ગુરોર્વાક્યાન્ન દાનાન્નેશ્વરાર્ચનાત્ ।
એષ સર્વપદાતીતો બોધઃ સંપ્રાપ્યતે પરઃ

એતાન્યકરણાન્યેવ કારણત્વં ગતાન્યલમ્ ।
પરમાત્મૈકવિશ્રાન્તૌ યથા રાઘવ તચ્છૃણુ

શાસ્ત્રાદભ્યાસયોગેન ચિત્તં યાતં વિશુદ્ધતામ્ ।
અનિચ્છદેવમેવાશુ પદં પશ્યતિ પાવનમ્

એતચ્છાસ્ત્રાદવિદ્યાયાઃ સાત્ત્વિકો ભાગ ઉચ્યતે ।
તામસઃ સાત્ત્વિકેનાસ્યાભાગેનાયાતિ સંક્ષયમ્

નૂનં મલં પ્રધાનેન ક્ષાલવચ્છાસ્ત્રરૂપિણા ।
પુરુષઃ શુદ્ધતામેતિ પરમાં વસ્તુશક્તિતઃ

અનિચ્છયોરેવ યથા સપ્તસપ્તિસમુદ્રયોઃ ।
પ્રાગદૃશ્યં તૃતીયત્વં સ્વભાવવશતઃ સ્વતઃ

સ્વસંનિધાનમાત્રેણ વિદિતપ્રતિભાસનમ્ ।
સદસન્મયમાભોગિ પ્રતિબિમ્બં પ્રવર્તતે

મુમુક્ષુશાસ્ત્રયોરેવં મિથઃ સંબન્ધમાત્રતઃ ।
સર્વસંવિત્પદાતીતમાત્મજ્ઞાનં પ્રવર્તતે

અનયોઃ પ્રેક્ષણાદ્દેહે વિવેકો જાયતે યથા ।
તથા સ્વભાવતઃ શાસ્ત્રવિવેકાજ્જ્ઞેયવેદનમ્

લોષ્ટેન લોષ્ટં સલિલે ક્ષાલયન્બાલકો યથા ।
ક્ષયેણ લોષ્ટયોર્હસ્તનૈર્મલ્યં લભતે પરમ્

તથા શાસ્ત્રવિકલ્પૌઘૈર્વિકલ્પાંશ્ચેતનાદ્બુધઃ ।
ક્ષાલયન્સ્વવિચારેણ પરમાં યાતિ શુદ્ધતામ્

મહાવાક્યાર્થનિષ્યન્દં સ્વાત્મજ્ઞાનમવાપ્યતે ।
શાસ્ત્રાદેરિક્ષુરસતઃ સ્વાદ્વિવ સ્વાનુભૂતિતઃ

પ્રભાભિત્યોઃ સમાસઙ્ગાદ્યથાઽઽલોકોઽનુભૂયતે ।
શ્રુતશ્રુતવતોઃ સઙ્ગાદાત્મજ્ઞાનં તથા ભવેત્

ત્રિવર્ગમાત્રસિદ્ધ્યૈ યન્ન મોક્ષાય ચ તચ્છ્રુતમ્ ।
વિપુલશ્રુતચર્ચાસુ તુચ્છમશ્રુતમેવ તત્

તચ્છ્રુતં યત્કિલ જ્ઞપ્ત્યૈ સા જ્ઞપ્તિઃ સમતા યયા ।
તત્સામ્યં યત્ર સૌષુપ્તી સ્થિતિર્જાગ્રતિ જાયતે

એવં હિ સર્વમેતત્તચ્છાસ્ત્રાદેઃ સમવાપ્યતે ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન શાસ્ત્રાદ્યભ્યાસમાહરેત્

શાસ્ત્રાર્થભાવનવશેન ગિરા ગુરૂણાં
સત્સઙ્ગમેન નિયમેન શમેન રામ ।
તત્પ્રાપ્યતે સકલવિશ્વપદાદતીતં
સર્વેશ્વરં પરમમાદ્યમનાદિશર્મ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ શાસ્ત્રમાહાત્મ્યં નામ સપ્તનવત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ