યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.196

ષણ્ણવત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
એવમુક્ત્વા મહાબુદ્ધે રામો રાજીવલોચનઃ ।
મુહૂર્તમાત્રં વિશ્રમ્ય તૂષ્ણીં સ્થિત્વા પરે પદે

પરમાં તૃપ્તિમાપન્નો વિશ્રાન્તઃ પરમાત્મનિ ।
મુનિં પુનરપૃચ્છત્તં જાનન્નપિ હિ લીલયા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્સંશયામ્ભોદશરત્કાલ મુનીશ્વર ।
ઇદાનીં સંશયોઽયં મે જાતો મનસિ પેલવઃ

એવમેતન્મહાજ્ઞાનં સંસારાર્ણવતારણમ્ ।
સમસ્તમેવ વાગ્જાલં સમતીત્યાવતિષ્ઠતે

યદિદં કિલ સદ્બ્રહ્મ સ્વસંવિન્માત્રનિશ્ચયમ્ ।
તદવાચ્યં કિલ ગિરાં મહતામપિ માનદ

એવં સ્થિતે પરં જ્ઞેયં સર્વસંકલ્પનોજ્ઝિતમ્ ।
સ્વસંવિત્તુર્યતન્માત્રલભ્યં દુર્ગમતાં ગતમ્

પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદસંખ્યાભેદૈષિણાં કિલ ।
કથં શાસ્ત્રપદૈસ્તુચ્છૈઃ સવિકલ્પૈરવાપ્યતે

વિકલ્પસારશબ્દાદ્યૈર્જ્ઞાન શાસ્ત્રૈર્ન લભ્યતે ।
તત્કિમર્થમનર્થાય ગુરુશાસ્ત્રાદિ કલ્પિતમ્

ગુરુશાસ્ત્રાદિવિજ્ઞાને કારણં વાસ્ત્યકારણમ્ ।
તદત્ર નિશ્ચયં બ્રહ્મન્બ્રૂહિ મે વદતાં વર

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવમેતન્મહાબાહો ન શાસ્ત્રં જ્ઞાનકારણમ્ ।
નાનાશબ્દમયં શાસ્ત્રમનામ ચ પરં પદમ્

તથાપિ રાઘવશ્રેષ્ઠ યથૈતદ્ધેતુતાં ગતમ્ ।
શાસ્ત્રાદ્યુત્તમબોધસ્ય તત્સમાસેન મે શ્રૃણુ

સન્તિ ક્વચિદ્વૈવધિકાઃ કીરકાશ્ચિરદુર્ભગાઃ ।
દુઃખેનાભ્યાગતાઃ શોષં ગ્રીષ્મેણેવ જરદ્દ્રુમાઃ

દારિદ્ર્યેણ દુરન્તેન કન્થાસંસ્થાનકારિણા ।
દીનાનનાશયાઃ પદ્મા નિર્ગતેનેવ વારિણા

દૌર્ગત્યપરિતપ્તાસ્તે જીવિતાર્થમચિન્તયન્ ।
જઠરસ્ય કયા યુક્ત્યા વયં કુર્મઃ પ્રપૂરણમ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય વિધિના દિનાન્તેન દિનં પ્રતિ ।
દારુભારેણ જીવામો વિક્રીતેનેતિ સંસ્થિતાઃ

ઇતિ સંચિન્ત્ય તે જગ્મુર્દાર્વર્થં વિપિનાન્તરમ્ ।
યયૈવાજીવ્યતે યુક્ત્યા સૈવાપદિ વિરાજતે

ઇતિ તે પ્રત્યહં ગત્વા કાનનં ભવચારિણઃ ।
દારૂણ્યાનીય વિક્રીય ચક્રુર્દેહસ્ય ધારણમ્

યત્પ્રયાન્તિ વનાન્તં તે તસ્મિન્સન્ત્યખિલાનિ હિ ।
ગુપ્તાગુપ્તાનિ રત્નાનિ દારૂણિ કનકાનિ ચ

તેષાં ભારભૃતાં મધ્યાત્કેચિત્કતિપયૈર્વનાત્ ।
જાતરૂપાણિ રત્નાનિ તાનિ સંપ્રાપ્નુવન્તિ હિ

કેચિચ્ચન્દનદારૂણિ કેચિત્પુષ્પાણિ માનદ ।
કેચિત્ફલાનિ વિક્રીય જીવન્તિ ચિરકીરકાઃ

કેચિત્સર્વમનાસાદ્ય દુર્દારૂણ્યેવ દુર્ધિયઃ ।
નીત્વા વિક્રીય જીવન્તિ વનવીથ્યુપજીવિનઃ

દાર્વર્થમુદ્યતાઃ સર્વે તે સંપ્રાપ્ય મહાવનમ્ ।
કેચિત્પ્રાપ્ય સ્થિતાઃ સર્વે ઝટિત્યેવં ગતજ્વરમ્

ઇતિ યાવદજસ્રં તે સેવન્તે તન્મહાવનમ્ ।
પ્રદેશાત્તાવદેકસ્માત્પ્રાપ્તશ્ચિન્તામણિર્મણિઃ

તસ્માચ્ચિન્તામણેઃ પ્રાપ્તાઃ સમગ્રા વિભવશ્રિયઃ ।
પરમં સુખમાયાતાસ્તત્ર તે સંસ્થિતાઃ સુખમ્

દાર્વર્થમુદ્યતાઃ સન્તઃ પ્રાપ્ય સર્વાર્થદં મણિમ્ ।
સુખં તિષ્ઠન્તિ નિર્દ્વન્દ્વા દિવિ દેવવરા ઇવ

સર્વાર્થસારપરિપૂર્ણતયા તયા તે
કાષ્ઠોદ્યમાધિગતસન્મણયો મહાન્તઃ ।
તિષ્ઠન્તિ શાન્તભયમોહવિષાદદુઃખ-
માનન્દમન્થરધિયઃ સમતામુપેતાઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિ૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિ ઉ૦ કાષ્ઠવૈવધિકોપાખ્યાને ચિન્તામણિલાભો નામ ષષ્ણવત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ