યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.194

ચતુર્નવત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સર્વાત્મસર્વભાવેષુ યેન યેન યદા યદા ।
યથા ભાતિ સ્વયંબોધસ્તથાનુભવતિ સ્વયમ્

સ્વભાવ એવ તિષ્ઠન્તિ સર્ગાઃ સંમિલિતા અપિ ।
અત્રાપિ સ્વીકૃતા એવ નાનારત્નાંશવો યથા

અત્ર દૃષ્ટમદૃષ્ટં ચ મિથો વિશતિ ગચ્છતિ ।
જગદ્રશ્મિઘનં રત્નં નાનારત્નઘનં યથા

દીપાનામિવ સર્ગાણાં બહૂનાં જ્વલતાં પરમ્ ।
કેષાંચિદસ્ત્યનુભવો મિથઃ કેષાંચિદેવ નો

અપ્સ્વપ્સ્વિવ રસોઽમ્ભોધાવાવર્તરમણાવનૌ ।
સર્ગેઽસ્તિ પ્રત્યણું તસ્મિન્નાપિ સર્ગાસ્તથા ક્રમઃ

સર્વત્ર સર્વતો નિત્યં ચિદ્ધનસ્યામ્બુવેદનમ્ ।
સંખ્યાતું કેન શક્યન્તે સર્ગાધારપરમ્પરાઃ

યથાવયવિતા ભિન્ના નૈવાવયવિનઃ ક્વચિત્ ।
શબ્દભેદાદૃતે ભિન્ના ન તથા સર્ગતા પરે

એકસ્યાનન્તરૂપસ્ય કારણાભાવતઃ સ્વયમ્ ।
નોદેતિ ન ચ યાત્યસ્તં જગદાદિઃ સ્વભાવતઃ

તપન્તી જ્ઞપ્તિરેવેયમખણ્ડજ્ઞેયતામિમામ્ ।
કરોત્યકર્તૃરૂપૈવ સમાલોકમિવાર્કભાઃ

વૈતૃષ્ણ્યાત્સર્વભાવાનાં સમાપ્ત્યૈવાક્ષયં સ્વયમ્ ।
સંપદ્યતે સમાધાનં યત્તન્નિર્વાણમુચ્યતે

ન બુદ્ધ્યા બુદ્ધ્યતે બોધો બોધાબુદ્ધેર્ન બોધ્યતે ।
ન બુદ્ધ્યતે વા તેનાપિ બોધ્યો બોધઃ કથં ભવેત્

પ્રબુદ્ધ એવ સુપ્તાભઃ સ્વયંબોધો વિબુધ્યતે ।
દેશકાલાદ્યભાવેઽપિ મધ્યાહ્નેઽર્કાતપો યથા

સર્વકર્મવિતૃષ્ણાનાં શાન્તેચ્છાનાં પ્રબોધતઃ ।
સતામનિચ્છતામેવ નિર્વાણં સંપ્રવર્તતે

પ્રબુદ્ધબોધો ધ્યાનસ્થઃ સ્વભાવે કેવલે સ્થિતઃ ।
ન કિંચિદપિ ગૃહ્ણાતિ ન કિંચિદપિ ચોજ્ઝતિ

યો યથાસ્થિત એવાસ્તે પશ્યન્દીપ ઇવાક્રિયઃ ।
અમનોમાનમનનો મનોમનનવાનપિ

વ્યુત્થાને વિશ્વરૂપાખ્યમન્યત્ર બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્ ।
સર્ગાસર્ગાત્મ ચિન્માત્રં સત્યં સર્વત્ર ભાસતે

અભિન્નબોધસદ્રૂપસ્વરૂપાનુભવે સ્થિતઃ ।
વ્યુત્થિતઃ સન્નિરુદ્ધશ્ચ યઃ પશ્યતિ સ શામ્યતિ

જગત્પદાર્થસાર્થાનાં બોધમાત્રૈકનિષ્ઠતામ્ ।
વિના નાસ્ત્યપરા સત્તા વ્યોમ્નઃ શૂન્યેતરા યથા

શિષ્યતે સ્ફીતબોધાનાં કેવલાનન્તબોધતા ।
સાપિ સ્વપરિણામેન પરેણાયાત્યવાચ્યતામ્

તદ્વિશ્રાન્તૌ પરા સત્તા શિષ્યતે વા ન શિષ્યતે ।
યા કાપ્યત્યન્તશાન્તાનાં ન વાગ્ગોચરમેતિ સા

યા સમસ્ય પરાકાષ્ઠા સૈવ બોધસ્ય સન્મયી ।
સર્ગસ્તન્મય એવાતઃ સકલં શાન્તમવ્યયમ્

નિર્વાણાય વિતૃષ્ણાય સ્વચ્છશીતલસંવિદે ।
સ્પૃહયન્તિ સદા સત્તાં બ્રહ્મવિષ્ણુહરા અપિ

સર્વાર્થાત્મૈવ સર્વત્ર સર્વદા સર્વથોદિતમ્ ।
ચેતનં શુદ્ધમેવાસ્તિ નાશો નાસ્યોપપદ્યતે

અત્યન્તતપ્તઃ સંસારો નિર્વાણમતિશીતલમ્ ।
અતિશીતલમેવાસ્તિ તપ્તસ્ત્વેવ ન વિદ્યતે

સંચેતન્તિ શિલાન્તસ્થા યથાલં શાલભઞ્જિકાઃ ।
અનુત્કીર્ણાસ્તથા બ્રહ્મ ચેતતીદમખણ્ડિતમ્

યથા ચેતતિ સૌમ્યામ્બુકોશસ્થં વીચિમણ્ડલમ્ ।
તથા ચેતતિ કોશસ્ય મહાચિચ્ચેત્યમવ્યયમ્

અવિભક્તો વિભાગસ્થૈરિવ શાન્તૈરનન્તકૈઃ ।
પરમાર્થામ્બરાભોગૈસ્ત્વબોધાત્મત્વમન્થરૈઃ

યૈર્યૈર્યથાસ્વ આત્માન્તર્ભાવિતશ્ચેતિતશ્ચિરમ્ ।
ભોગમોક્ષપ્રભેદેષુ તેષાં તેષાં તથોદિતઃ

મૃતે વાપ્યમૃતે બન્ધૌ સ્વપ્ને સ્વપ્નવિબોધિનઃ ।
ન યથોદેતિ સત્યાખ્યા તથા દૃશ્યેષુ તદ્વિદઃ

યદિદં કિલ દૃશ્યાદિ તચ્છાન્તમખિલં શિવમ્ ।
ભાવિતેઽવગતેઽષ્યન્તીરતિ ભ્રાન્તેઃ ક ઉદ્ભવઃ

સર્વથા દેહસંખ્યેષુ વૈતૃષ્ણ્યમુપજાયતે ।
સમ્યગ્બોધે સતિ સ્વપ્ન ઇવાપિ સ્વાર્થકાદિષુ

વૈતૃષ્ણાવૃધેતે બોધો વોધાદ્વૈતૃષ્ણ્યવર્ધનમ્ ।
પરસ્પરેણ પ્રકટે એતે કુડ્યપ્રકાશવત્

યેન બોધેન વૈતૃષ્ણ્યં ધનદારસુતાદિ વા ।
સ્વનૂનમપિ સંપન્નં જાડ્યં તત્સંસ્થિતં તથા

એતાવદેવ બોધસ્ય બોધત્વં યદ્વિતૃષ્ણતા ।
પાણ્ડિત્યં નામ તન્મૌર્ખ્ય યત્ર નાસ્તિ વિતૃષ્ણતા

ન તુ વૈતૃષ્ણ્યવોધાઢ્યૌ ન પરસ્પરવર્ધિતૌ ।
અસત્યાવેવ તૌ નામ નષ્ટૌ ચિત્રહુતાશવત્

પરમા બોધવૈતૃષ્ણ્યસંપત્તિર્મોક્ષ ઉચ્યતે ।
તત્રાનન્તે પદે શાન્તે વસતા ચ નશોચ્યતે

ગતં ગમ્યં કૃતં કાયં દૃષ્ટં દૃશ્યમશેષતઃ ।
યાવત્સર્વે શિવં શાન્તમેકમાદ્યમનામયમ્

આત્મારામસ્ય શાન્તસ્ય વૈતૃષ્ણ્યસ્યાનહકૃતેઃ ।
અસંકલ્પૈવ ભવતિ સ્થિતિઃ સ્વસ્યેવ નિર્મલા

સહસ્રેભ્યઃ સહસ્રેભ્યઃ કશ્ચિદુત્થાય વીર્યવાન્ ।
ભિનત્તિ વાસનાજાલં પઞ્જરં કેસરી યથા

પ્રાપ્તજ્યોતિર્બોધશુદ્ધિઃ પરમન્તઃપ્રકાશવાન્ ।
નીહારઃ શરદીવાશુ સ્વયમેવોપશામ્યતિ

જ્ઞાતજ્ઞેયસ્ત્વસંકલ્પઃ સંકલ્પાતિશયાશયઃ ।
અવાસનો વ્યવહૃતૌ વાતવત્સ્પન્દતે ન વા

આસીદ્ધીરાન્મનસ્કારૈર્ભ્રાન્તિમાત્રૈકનિશ્ચયાત્ ।
યઃ સર્વત્ર ખવદ્ભાવસ્તદવાસનમાસિતમ્

નિર્વાસને ભાવ ઉદારસત્ત્વે
બ્રહ્માખિલં દૃશ્યમિતિ પ્રબુદ્ધે ।
સ્થિરૈકનિર્વાણમતાવનન્તો
મોક્ષાભિધાનઃ પ્રશમોઽભ્યુદેતિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવત્સિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિર્વા- ઉ૦ રામવિશ્રાનયુપગમો નામ ચતુર્નવત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ