યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.191

એકનવત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એવં ચેત્તન્મુનિશ્રેષ્ઠ પરમાર્થમયં જગત્ ।
સર્વદા સર્વભાવાત્મા નોદેતિ ન ચ શામ્યતિ

ભ્રાન્તિરેવેયમાભાતિ જગદાભાસરૂપિણી ।
ભ્રાન્તિરેવાપિ વા નૈવ બ્રહ્મસત્તૈવ કેવલા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કાકતાલીયવદ્બ્રહ્મ યદ્ભાતીવાત્મનાત્મનિ ।
સ તેનૈવાત્મનાત્મૈવ જગદિત્યવબુધ્યતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કથં તપત્યહોઽદિક્કં સર્ગસ્યાદૌ પરત્ર ચ ।
કથં ભિત્ત્યા વિના ભાતિ વદ દીપપ્રભા મુને

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્થંરૂપમિદં ભાતિ ચિતિરૂપપ્રભાપ્રભા ।
પશ્ય સૈવાત્મનાઽઽસ્તે યત્પ્રકાશાદિભિરેવ ચ

ભિત્તૌ પ્રકાશો ભાતીવ તત્કુડ્યં ભાસનં ચ તત્ ।
દૃશ્યસ્યાસંભવાદાદૌ વક્તા દ્રષ્ટા પ્રદૃશ્યતામ્

તસ્માદ્દ્રષ્ટાસ્તિ નો દૃશ્યં નૈવાસ્તીદમનામયમ્ ।
ચિત્પ્રભૈવાત્મના ભિત્તિર્ભવત્યાભાસનં તથા

દ્રષ્ટૃદૃશ્યાત્મિકૈકૈવ સ્વાત્મનૈવ વિરાજતે ।
સ્વપ્નાદિષુ યથેહાદ્ય દ્રષ્ટૃદૃશ્યાત્મિકા સતી

ચિદ્ભાત્યેવ હિ સર્ગાદૌ કચન્તી ભાતિ સર્ગવત્ ।
ભાસનીયં ચ ભાનં ચ રૂપં યત્ર સ્વયંપ્રભા

એકૈવ ચિત્ર્ત્રયં ભૂત્વા સર્ગાદૌ ભાતિ સર્ગવત્ ।
એષ એવ સ્વભાવોઽસ્યા યદેવં ભાતિ ભાસુરા

એતત્તુ સ્વપ્નસંકલ્પનગરેષ્વનુભૂયતે ।
ઇત્થં નામ તપત્યેષા ચિદ્દીપ્તિઃ પ્રથમોદિતા

નભસ્યેવ નભોરૂપા યદિદં ભાસતે જગત્ ।
અનાદ્યન્તમિદં તસ્યાઃ સર્ગાઃ સર્ગાત્મભાસનમ્

સ્વભાવભૂતમસ્માકં ત્વિદં ભાતિ મહાત્મનામ્ ।
ભાસ્યભાસકસંવિત્તિર્નશ્યતિ પ્રતિભામિતા

તદા તુ નામ સર્ગાદૌ નાસીદ્ભાસ્યો ન ભાસકઃ ।
મિથ્યાજ્ઞાનવશાદેવ સ્થાણૌ પુંસ્પ્રત્યયો યથા

તથાત્મનિ દ્વિતાભાનાચ્ચિત્તે દ્વૈતવિભાસનમ્ ।
સર્ગાદૌ ન ચ ભાસ્યોસ્તિ ન ચ વા નાસ્તિ ભાસકઃ

કારણાભાવતોદ્વૈતં ચિદ્વ્યોમાભાતિ કેવલમ્ ।
કિં નામ કારણં બ્રૂહિ સર્ગાદૌ ચિતિ વસ્તુતઃ

અભાવાદર્થદૃષ્ટીનાં ચિદેવેત્થં પ્રકાશતે ।
જગદ્ભાનમિદં યત્તન્ન જાગ્રન્ન સુષુપ્તકમ્

ન સ્વપ્નોસંભવાદ્દૃશ્યં કેવલં બ્રહ્મ ભાસતે ।
ચિન્માત્રવ્યોમસર્ગાદાવિત્થં કચકચાયતે

યત્સ્વમેવ વપુર્વેત્તિ જગદિત્યજગન્મયમ્ ।
ચિન્માત્રવ્યોમસર્ગાદાવિત્થં ભાતિ વિકાસનમ્

યદિદં જગદિત્યેવ શૂન્યત્વામ્બરયોરિવ

બુદ્ધ્વા ચ યાવત્સ્વનુભૂતિયુક્તં
સ્થાતવ્યમેતેન વિકલ્પમુક્તમ્ ।
પાષાણમૌનં કુજનેન તૂક્તં
ન ગ્રાહ્યમજ્ઞેન હિ ભુક્તમુક્તમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમ૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ મહાવાદબોધનં ( તત્ત્વાનુસંધાનં) નામૈકનવત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ