યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.188

અષ્ટાશીત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
આદિમત્ત્વમિદં પ્રોક્તમેતસ્ય કલનસ્ય યત્ ।
પરસ્માદદ્વિતીયં તત્ત્વદ્બોધાય ન વાસ્તવમ્

એવંવિધં તત્કલનમાત્મનોઽઙ્ગમકૃત્રિમમ્ ।
ચેત્યોન્મુખચિદાભાસં જીવશબ્દેન કથ્યતે

કલનસ્યાસ્ય નામાનિ બહૂનિ રઘુનન્દન ।
શ્રૃણુ તાનિ વિચિત્રાણિ ચેત્યોન્મુખચિદાત્મનઃ

જીવનાચ્ચેતનાજ્જીવો જીવ ઇત્યેવ કથ્યતે ।
ચેત્યોન્મુખતયા ચિત્તં ચિદિત્યેવ નિગદ્યતે

ઇદમિત્થમિતિ સ્પષ્ટબોધાદ્બુદ્ધિરિહોચ્યતે ।
કલ્પનાન્મનનજ્ઞત્વાન્મન ઇત્યભિધીયતે

અસ્મીતિ પ્રત્યયાદન્તરહંકારશ્ચ કથ્યતે ।
ચેતનાઢ્યમૃતં ચિત્તમિતિ શાસ્ત્રવિચારિભિઃ

પ્રૌઢસંકલ્પજાલાત્સ પુર્યષ્ટકમિતિ સ્મૃતમ્ ।
સંસૃતેઃ પ્રકૃતત્વેન પ્રાથમ્યાત્પ્રકૃતિઃ સ્મૃતા

બોધાદવિદ્યમાનત્વાદવિદ્યેત્યુચ્યતે બુધૈઃ ।
ઇત્યાદિકલનસ્યાસ્ય નામાનિ કથિતાનિ તે

એતત્કલનમાદ્યન્તમનાકારમનામયમ્ ।
આતિવાહિકદેહોક્ત્યા સમુદાહ્રિયતે બુધૈઃ

ઇત્યેવં સ્વપ્નસંકલ્પપુરવત્ત્રિજગદ્ભ્રમઃ ।
ભાત્યર્થકાર્યપ્યવપુઃ શૂન્યમપ્રતિઘાત્મકમ્

ઇત્યાતિવાહિકઃ પ્રોક્તો દેહો દેહભૃતાં વર ।
ચિન્નભશ્ચિત્તદેહોઽસૌ શૂન્ય આકાશતોપિ ચ

નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ જગત્યામોક્ષસંવિદઃ ।
ચતુર્દશવિધસ્યૈકા ભૂતસર્ગસ્ય ચિત્તભૂઃ

અત્ર સંસારલક્ષાણિ ભવિષ્યન્તિ ભવન્તિ ચ ।
ભૂતાનિ ચ ફલાનીવ યથા કાલવ્યવસ્થયા

એષ ચિત્તમયો દેહો જગન્ત્યન્તર્બહિસ્ત્વપિ ।
પ્રતિબિમ્બમિવાદર્શઃ શૂન્ય એવ નભો યથા

મહાકલ્પસ્ય પર્યન્તે સર્વનાશે સ્થિરે સ્થિતે ।
મહાશૂન્યપદે પ્રૌઢે બ્રહ્માત્મનિ નિરામયે

સ્વતશ્ચિતિઘનોઽચિત્ત્વાચ્ચિદ્ભાનમિદમાત્મનઃ ।
આતિવાહિકદેહાભં ક્રમેણાનેન ચેતતિ

સ આતિવાહિકો દેહસ્તદાલોકપ્રવર્તિતઃ ।
કૈશ્ચિદ્બ્રહ્મેતિ કથિતઃ સ્મૃતઃ કૈશ્ચિદ્વિરાડિતિ

કશ્ચિત્સનાતનાભિખ્યઃ કશ્ચિન્નારાયણાભિધઃ ।
કશ્ચિદીશ ઇતિ ખ્યાતઃ કશ્ચિદુક્તઃ પ્રજાપતિઃ

કાકતાલીયવદ્ભાતાઃ પઞ્ચ સ્વેન્દ્રિયસંવિદઃ ।
યત્ર યત્ર યથા તેષાં સ્થિતાસ્તત્ર તથા સ્થિતાઃ

એવમત્યન્તવિતતે સંપન્ને દૃશ્યવિભ્રમે ।
ન કિંચિદપિ સંપન્નં સર્વશૂન્યં તતં યતઃ

અનાદિમત્પરં બ્રહ્મ ન સદ્યન્નાસદુચ્યતે ।
તદેવેદમનાદ્યન્તં તથાસ્થિતમવેદનમ્

આતિવાહિકદેહસ્ય તસ્યાનુભવતઃ સ્વયમ્ ।
યાતિ વ્યસનિનઃ સ્વપ્નઃ કાન્તેવ પરિપુષ્ટતામ્

શૂન્યોઽપ્યનાકૃતિરપિ ઘટાકારોઽનુભૂયતે ।
સ્વપ્નસંકલ્પયોઃ સ્વસ્ય દેહસ્ય જગતો યથા

ભવત્યર્થકરોઽત્યુચ્ચૈસ્તચ્ચિત્ખસ્વપ્નવસ્તુવત્ ।
આકાશાત્મક એવોગ્રઃ પદાર્થ ઇવ ભાસતે

આતિવાહિકદેહોઽસૌ સ્વતોઽનુભવતિ ક્રમાત્ ।
અનાકારોપિ શૂન્યોપિ સ્વપ્નાભોઽસન્નપિ સ્થિતઃ

ચેતત્યસ્થિગણઃ સ્થૂલં કરાદ્યવયવાવલિમ્ ।
ત્રિકલોમશિરાસ્નાયુસંનિવેશતયા સ્થિતમ્

જન્મકર્મેહિતસ્થાનં પરિણામવયઃસ્થિતમ્ ।
દેશકાલક્રમાભોગભાવાર્થાયોદ્ભવભ્રમમ્

જરામરણમાધાનદશદિઙ્મણ્ડલક્રમમ્ ।
જ્ઞાનજ્ઞેયજ્ઞાતૃભાવમાદિમધ્યાન્તવેદનમ્

ક્ષિતિજલગગનદિવાકર-
જનતાવ્યવહારનગરશિખરાત્મા ।
સ્વાધારાધેયમયં
પશ્યતિ વપુષઃ પુરાતનઃ પુરુષઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ જીવરૂપવર્ણનં નામાષ્ટાશીત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ