યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.184

ચતુરશીત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

કુન્દદન્ત ઉવાચ ।
ઇત્યુક્તવાનસૌ પૃષ્ટઃ કદમ્બતલતાપસઃ ।
સપ્તદ્વીપા ભુવોઽષ્ટૌ તાઃ કથં ભાતા ગૃહેષ્વિતિ

કદમ્બતાપસ ઉવાચ ।
ચિદ્ધાતુરીદૃગેવાયં યદેષ વ્યોમરૂપ્યપિ ।
સર્વગો યત્ર યત્રાસ્તે તત્ર તત્રાત્મનિ સ્વયમ્

આત્માનમિત્થં ત્રૈલોક્યરૂપેણાન્યેન વા નિજમ્ ।
પરિપશ્યતિ રૂપં સ્વમત્યજન્નેવ ખાત્મકમ્

કુન્દદન્ત ઉવાચ ।
એકસ્મિન્વિમલે શાન્તે શિવે પરમકારણે ।
કથં સ્વભાવસંસિદ્ધા નાનાતા વાસ્તવી સ્થિતા

કદમ્બતાપસ ઉવાચ ।
સર્વં શાન્તં ચિદાકાશે નાનાસ્તીહ ન કિંચન ।
દૃશ્યમાનમપિ સ્ફારમાવર્તાત્મા યથામ્ભસિ

અસત્સ્વેષુ પદાર્થેષુ પદાર્થા ઇતિ ભાન્તિ યત્ ।
ચિત્વં સ્વપ્નસુષુપ્તાત્મ તત્તસ્યાચ્છં નિજં વપુઃ

સસ્પન્દોઽપિ હિ નિઃસ્પન્દઃ પર્વતોઽપિ ન પર્વતઃ ।
યથા સ્વપ્નેષુ ચિદ્ભાવઃ સ્વભાવોઽર્થગતસ્તથા

ન સ્વભાવા ન ચૈવાર્થાઃ સન્તિ સર્વાત્મકોચિતે ।
સર્ગાદૌ કચિતં રૂપં યદ્યથા તત્તથા સ્થિતમ્

ન ચ નામ પરં રૂપં કચનાકચનાત્મકમ્ ।
દ્રવ્યાત્મા ચિચ્ચ ચિદ્વ્યોમ સ્થિતમિત્થં હિ કેવલમ્

એકૈવ ચિદ્યથા સ્વપ્ને સેનાયાં જનલક્ષતામ્ ।
ગતેવાચ્છૈવ કચતિ તથૈવાસ્યાઃ પદાર્થતા

યત્સ્વતઃ સ્વાત્મનિ સ્વચ્છે ચિત્ખં કચકચાયતે ।
તત્તેનૈવ તદાકારં જગદિત્યનુભૂયતે

અસત્યપિ યથા વહ્નાવુષ્ણસંવિદ્ધિ ભાસતે ।
સંવિન્માત્રાત્મકે વ્યોમ્નિ તથાર્થઃ સ્વસ્વભાસકઃ

અસત્યપિ યથા સ્તમ્ભે સ્વપ્ને ખે સ્તમ્ભતા વિદઃ ।
તથેદમસ્યા નાનાત્વમનન્યદપિ ચાન્યવત્

આદિસર્ગે પદાર્થત્વં તત્સ્વભાવાચ્છમેવ ચ ।
ચિદ્વ્યોમ્ના યદ્યથા બુદ્ધં તત્તથાદ્યાપિ વિન્દતે

પુષ્પે પત્રે ફલે સ્તમ્ભે તરુરેવ યથા તતઃ ।
સર્વં સર્વત્ર સર્વાત્મ પરમેવ તથાઽપરમ્

પરમાર્થામ્બરામ્ભોધાવાપઃ સર્ગપરંપરા ।
પરમાર્થમહાકાશે શૂન્યતા સર્ગસંવિદઃ

પરમાર્થશ્ચ સર્ગશ્ચ પર્યાયૌ તરુવૃક્ષવત્ ।
બોધાદેતદબોધાત્તુ દ્વૈતં દુઃખાય કેવલમ્

પરમાર્થો જગચ્ચેદમેકમિત્યેવ નિશ્ચયઃ ।
અધ્યાત્મશાસ્ત્રબોધેન ભવેપ્સૈષા હિ મુક્તતા

સંકલ્પસ્ય વપુર્બ્રહ્મ સંકલ્પકચિદાકૃતેઃ ।
તદેવ જગતો રૂપં તસ્માદ્બ્રહ્માત્મકં જગત્

યતો વાચો નિવર્તન્તે ન નિવર્તન્ત એવ વા ।
વિધયઃ પ્રતિષેધાશ્ચ ભાવાભાવદૃશસ્તથા

અમૌનમૌનં જીવાત્મ યત્પાષાણવદાસનમ્ ।
યત્સદેવાસદાભાસં તદ્બ્રહ્માભિધમુચ્યતે

સર્વસ્મિન્નેકસુઘને બ્રહ્મણ્યેવ નિરામયે ।
કા પ્રવૃત્તિર્નિવૃત્તિઃ કા ભાવાભાવાદિવસ્તુનઃ

એકસ્યામેવ નિદ્રાયાં સુષુપ્તસ્વપ્નવિભ્રમાઃ ।
યદા ભાન્ત્યવિચિત્રાયાં ચિત્રા ઇવ નિરન્તરાઃ

એતસ્યાં ચિત્ખસત્તાયાં તથા મૂલકસર્ગકાઃ ।
બહવો ભાન્ત્યચિત્રાયાં ચિત્રા ઇવ નિરન્તરાઃ

દ્રવ્યે દ્રવ્યાન્તરં શ્લિષ્ટં યત્કાર્યાન્તરમાક્ષિપેત્ ।
તદ્વદન્તસ્તથાભૂતચિત્સારં સ્ફુરણં મિથઃ

સર્વે પદાર્થાશ્ચિત્સારમાત્રમપ્રતિઘાઃ સદા ।
યથા ભાન્તિ તથા ભાન્તિ ચિન્માત્રૈકાત્મતાવશાત્

ચિન્માત્રૈકાત્મસારત્વાદ્યથા સંવેદનં સ્થિતાઃ ।
નિઃસ્પન્દા નિર્મનસ્કારાઃ સ્ફુરન્તિ દ્રવ્યશક્તયઃ

અવિદ્યમાનમેવેદં દૃશ્યતેઽથાનુભૂયતે ।
જગત્સ્વપ્ન ઇવાશેષં સરુદ્રોપેન્દ્રપદ્મજમ્

વિચિત્રાઃ ખલુ દૃશ્યન્તે ચિજ્જલે સ્પન્દરીતયઃ ।
હર્ષામર્ષવિષાદોત્થજઙ્ગમસ્થાવરાત્મનિ

સ્વભાવવાતાધૂતસ્ય જગજ્જાલચમત્કૃતેઃ ।
હા ચિન્મરીચિપાંશ્વભ્રનીહારસ્ય વિસારિતા

યથા કેશોણ્ડ્રકં વ્યોમ્નિ ભાતિ વ્યામલચક્ષુષઃ ।
તથૈવેયં જગદ્ભાન્તિર્ભાત્યનાત્મવિદોઽમ્બરે

યાવત્સંકલ્પિતં તાવદ્યથા સંકલ્પિતં તથા ।
યથા સંકલ્પનગરં કચતીદં જગત્તથા

સંકલ્પનગરે યાવત્સંકલ્પસકલા સ્થિતિઃ ।
ભવત્યેવાપ્યસદ્રૂપા સતીવાનુભવે સ્થિતા

પ્રવહત્યેવ નિયતિર્નિયતાર્થપ્રદાયિની ।
સ્થાવરં જઙ્ગમં ચૈવ તિષ્ઠત્યેવ યથાક્રમમ્

જાયતે જઙ્ગમં જીવાત્સ્થાવરં સ્થાવરાદપિ ।
નિયત્યાધો વહત્યમ્બુ ગચ્છત્યૂર્ધ્વમથાનલઃ

વહન્તિ દેહયન્ત્રાણિ જ્યોતીંષિ પ્રતપન્તિ ચ ।
વાયવો નિત્યગતયઃ સ્થિતાઃ શૈલાદયઃ સ્થિરાઃ

જ્યોતિર્મયં વિવૃત્તં તુ ધારાસારામ્બરીકૃતમ્ ।
યુગસંવત્સરાદ્યાત્મ કાલચક્રં પ્રવર્તતે

ભૂતલૈકાન્તરાબ્ધ્યદ્રિસંનિવેશઃ સ્થિતાયતે ।
ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગદ્રવ્યશક્તિશ્ચ તિષ્ઠતિ

કુન્દદન્ત ઉવાચ ।
પ્રાગ્દૃષ્ટં સ્મૃતિમાયાતિ તત્સ્વસંકલ્પનાન્યતઃ ।
ભાતિ પ્રથમસર્ગે તુ કસ્ય પ્રાગ્દૃષ્ટભાસનમ્

તાપસ ઉવાચ ।
અપૂર્વં દૃશ્યતે સર્વં સ્વપ્ને સ્વમરણં યથા ।
પ્રાગ્દૃષ્ટં દૃષ્ટમિત્યેવ તત્રૈવાભ્યાસતઃ સ્મૃતિઃ

ચિત્ત્વાચ્ચિદ્વ્યોમ્નિ કચતિ જગત્સંકલ્પપત્તનમ્ ।
ન સન્નાસદિદં તસ્માદ્ભાતાભાતં યતઃ સ્વતઃ

ચિત્પ્રસાદેન સંકલ્પસ્વપ્નાદ્યદ્યાનુભૂયતે ।
શુદ્ધં ચિદ્વ્યોમ સંકલ્પપુરં મા સ્મર્યતાં કથમ્

હર્ષામર્ષવિનિર્મુક્તૈર્દુઃખેન ચ સુખેન ચ ।
પ્રકૃતેનૈવ માર્ગેણ જ્ઞૈશ્ચક્રૈરિવ ગમ્યતે

નિદ્રાવ્યપગમે સ્વપ્નનગરે યાદૃશં સ્મૃતૌ ।
ચિદ્વ્યોમાત્મ પરં વિદ્ધિ તાદૃશં ત્રિજગદ્ભ્રમમ્

સંવિદાભાસમાત્રં યજ્જગદિત્યભિશબ્દિતમ્ ।
તત્સંવિદ્વ્યોમ સંશાન્તં કેવલં વિદ્ધિ નેતરત્

યસ્મિન્સર્વં યતઃ સર્વં યત્સર્વં સર્વતશ્ચ યત્ ।
સર્વં સર્વતયા સર્વં તત્સર્વં સર્વદા સ્થિતમ્

યથેયં સંસૃતિર્બ્રાહ્મી ભવતો યદ્ભવિષ્યતિ ।
યથા ભાનં ચ દૃશ્યસ્ય તદેતત્કથિતં મયા

ઉત્તિષ્ઠતં વ્રજતમાસ્પદમહ્નિ પદ્મં
ભૃઙ્ગાવિવાભિમતમાશુ વિધીયતાં સ્વમ્ ।
તિષ્ઠામિ દુઃખમલમસ્તસમાધિસંસ્થં
ભૂયઃ સમાધિમહમઙ્ગ ચિરં વિશામિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ ૦ ઉ૦ બ્રહ્મ૦ તા૦ કુન્દદન્તોપદેશો નામ ચતુરશીત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ