યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.183

કુન્દદન્ત ઉવાચ ।
તતઃ પૃષ્ટો મયા તત્ર સ ગૌર્યાશ્રમતાપસઃ ।
તાપસંશુષ્કદર્ભાગ્રજરાજર્જરમૂર્ધજઃ

એકૈવ સપ્તદ્વીપાસ્તિ વસુધા યત્ર તત્ર તે ।
સપ્તદ્વીપેશ્વરા અષ્ટૌ ભવન્તિ કથમુત્તમાઃ

યસ્ય જીવસ્ય સદનાન્નાસ્તિ નિર્ગમનં બહિઃ ।
સ કરોતિ કથં સપ્તદ્વીપેશત્વેન દિગ્જયમ્

યૈર્વરા વરદૈર્દત્તાઃ શાપસ્તે તદ્વિરુદ્ધતામ્ ।
કથં ગચ્છન્તિ ગચ્છન્તિ કથં છાયા હિ તાપતામ્

મિથોઽશક્યાં કથં ધર્મૌ સ્થિતિમેકત્ર ગચ્છતઃ ।
આધાર એવાધેયત્વં કરોતિ કથમાત્મનિ

ગૌર્યાશ્રમતાપસ ઉવાચ ।
સંપશ્યસિ કિમેતેષાં ભો સાધો શૃણ્વનન્તરમ્ ।
અષ્ટમેઽસ્મિન્સુસંપ્રાપ્તે તં પ્રદેશં સબાન્ધવમ્

ઇતો ભવન્તૌ તં દેશમાસાદ્ય સુખસંસ્થિતૌ ।
સ્વબન્ધુસુખસંસ્થાનૌ કંચિત્કાલં ભવિષ્યતઃ

તતસ્તેઽષ્ટૌ મરિષ્યન્તિ ભ્રાતરઃ ક્રમશો ગૃહે ।
બન્ધવોઽથ કરિષ્યન્તિ તેષાં દેહાંસ્તદગ્નિસાત્

તેષાં તે સંવિદાકાશાઃ પૃથક્પૃથગવસ્થિતાઃ ।
મુહૂર્તમાત્રં સ્થાસ્યન્તિ સુષુપ્તસ્થા જડા ઇવ

એતસ્મિન્નન્તરે તેષાં તાનિ કર્માણિ ધર્મતઃ ।
એકત્ર સંઘટિષ્યન્તિ વરશાપાત્મકાનિ ખે

કર્માણિ તાન્યધિષ્ઠાતૃદેવરૂપાણિ પેટકમ્ ।
વરશાપશરીરાણિ કરિષ્યન્તિ પૃથક્ પૃથક્

વરાસ્તેઽત્ર ગમિષ્યન્તિ સુભગાઃ પદ્મપાણયઃ ।
બ્રહ્મદણ્ડાયુધાશ્ચન્દ્રધવલાઙ્ગાશ્ચતુર્ભુજાઃ

શાપાસ્તત્ર ભવિષ્યન્તિ ત્રિનેત્રાઃ શૂલપાણયઃ ।
ભીષણાઃ કૃષ્ણમેઘાભા દ્વિભુજા ભ્રુકુટીમુખાઃ

વરા વદિષ્યન્તિ ।
સુદૂરં ગમ્યતાં શાપાઃ કાલોઽસ્માકમુપાગતઃ ।
ક્રતૂનામિવ તન્નામ કઃ સમર્થોઽતિવર્તિતુમ્

શાપા વદિષ્યન્તિ ।
ગમ્યતાં હે વરા દૂરં કાલોઽસ્માકમુપાગતઃ ।
ક્રતૂનામિવ તન્નામ કઃ સમર્થોઽતિવર્તિતુમ્

વરા વદિષ્યન્તિ ।
કૃતા ભવન્તો મુનિના વયં દિનકૃતા કૃતાઃ ।
મુનીનાં ચાધિકો દેવો ભગવન્તં પુરા યતઃ

પ્રવદત્સુ વરેષ્વેવં શાપાઃ કુદ્ધધિયો વરાન્ ।
વિવસ્વતા કૃતા યૂયં વયં રુદ્રાંશતઃ કૃતાઃ

દેવાનામધિકો રુદ્રો રુદ્રાંશપ્રભવો મુનિઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રોદ્યતા તેષાં ચક્રુઃ શૃઙ્ગાણ્યગા ઇવ

શાપેષૂદ્યતશૃઙ્ગેષુ વરા ઇદમરાતિષુ ।
વિહસન્તઃ પ્રવક્ષ્યન્તિ પ્રમેયીકૃતનિશ્ચયમ્

હે શાપાઃ પાપતાં ત્યક્ત્વા કાર્યસ્યાન્તો વિચાર્યતામ્ ।
યત્કાર્યં કલહસ્યાન્તે તદેવાદૌ વિચાર્યતામ્ ॥
પિતામહપુરીં ગત્વા કલહાન્તે વિનિર્ણયઃ ।
કર્તવ્યોઽસ્માભિરેતત્કિમાદૌ નેહ વિધીયતે

શાપૈર્વરોક્તમાકર્ણ્ય બાઢમિત્યુરરીકૃતમ્ ।
કો ન ગૃહ્ણાતિ મૂઽઢોઽપિ વાક્યં યુક્તિસમન્વિતમ્

તતઃ શાપા વરૈઃ સાર્ધ યાસ્યન્તિ બ્રહ્મણઃ પુરમ્ ।
મહાનુભાવા હિ ગતિઃ સદા સંદેહનાશને

પ્રણામપૂર્વં તત્સર્વં યથાવૃત્તં પરસ્પરમ્ ।
બ્રહ્મણે કથયિષ્યન્તિ શ્રુત્વા તેષાં સ વક્ષ્યતિ

બ્રહ્મોવાચ ।
વરશાપાધિપા ભો ભો યેઽન્તઃસારા જયન્તિ તે। ।
કેઽન્તઃસારા ઇતિ મિથો નૂનમન્વિષ્યતાં સ્વયમ્

ઇતિ શ્રુત્વા પ્રવિષ્ટાસ્તે સારતાં સમવેક્ષિતુમ્ ।
વરાણાં હૃદયં શાપાઃ શાપાનાં હૃદયં વરાઃ

તે પરસ્પરમન્વિષ્ય સ્વયં હૃદયસારતામ્ ।
જ્ઞાત્વા ચ સમવાયેન પ્રવક્ષ્યન્તિ પિતામહમ્

શાપા વક્ષ્યન્તિ ।
જિતાઃ પ્રજાનાથ વયં નાન્તઃસારા વયં યતઃ ।
અન્તઃસારા વરા એવ વજ્રસ્તમ્ભા ઇવાચલાઃ

વયં કિલેમે ભગવન્વરાઃ શાપાશ્ચ સર્વદા ।
નનુ સંવિન્મયા એવ દેહોઽન્યોઽસ્માકમસ્તિ નો

વરદસ્ય હિ યા સંવિદ્વરો દત્ત ઇતિ સ્થિતા ।
સૈવાર્થિનિ મયા લબ્ધો વરોઽયમિતિ તિષ્ઠતિ

વિજ્ઞપ્તિમાત્રકચનં દેહં સૈવ ફલં તતઃ ।
પશ્યત્યનુભવત્યત્તિ દેશકાલશતભ્રમૈઃ

વરદાત્મા ગૃહીતત્વાચ્ચિત્કાલાન્તરસંભૃતા ।
યદા તદાન્તઃસારાસૌ દુર્જયા ન તુ શાપજા

વરપ્રદાનં વરદૈર્વરદાનાં વરાર્થિભિઃ ।
યદા સુચિરમભ્યસ્તં વરાણાં સારતા તદા

યદેવ સુચિરં સંવિદભ્યસ્યતિ તદેવ સા ।
સારમેવાશુ ભવતિ ભવત્યાશુ ચ તન્મયી

શુદ્ધાનામતિશુદ્ધૈવ સંવિજ્જયતિ સંવિદામ્ ।
અશુદ્ધાનાં ત્વશુદ્ધૈવ કાલાત્સામ્યં ન વિદ્યતે

ક્ષણાંશેનાપિ યો જ્યેષ્ઠો ન્યાયસ્તેનાવપૂર્યતે ।
નાર્થે ન્યાયાન્તરં કિંચિત્કર્તુમુત્સહતે મદમ્

સમેનોભયકોટિસ્થં મિશ્રં વસ્તુ ભવેત્સમમ્ ।
વરશાપવિલાસેન ક્ષીરમિશ્રં યથા પયઃ

સમાભ્યાં વરશાપાભ્યામથવા ચિદ્દ્વિરૂપતામ્ ।
સ્વયમેવાનુભવતિ સ્વપ્નેષ્વિવ પુરાત્મિકા

શિક્ષિતં ત્વત્ત એવેતિ યત્તદેવ તવ પ્રભો ।
પુનઃ પ્રતીપં પઠિતં શીઘ્રં યામો નમોઽસ્તુ તે

ઇત્યુક્ત્વા સ સ્વયંશાપઃ ક્વાપિ શાપગણો યયૌ ।
પ્રશાન્તે તિમિરે દૃષ્ટે વ્યોમ્નિ કેશોણ્ડ્રકં યથા

અથાન્યો વરપૂગોઽત્ર ગૃહનિર્ગમરોધકઃ ।
સ્થાનિસ્થાનમિવાદેશઃ સમાનાર્થોઽભ્યપૂરયત્

શાપસ્થાનકા વદિષ્યન્તિ ।
સપ્તદ્વીપેશજીવાનાં નિર્યાણં શવસદ્મનઃ ।
દેવેશ વિદ્મો ન વયમન્ધકૂપાદિવામ્ભસામ્

સપ્તદ્વીપેશ્વરાનેતાનિમે દ્વીપેષુ સદ્મસુ ।
કારયન્તિ વરા વર્યા વીરા દિગ્વિજયં રણે

તદેવમનિવાર્યેઽસ્મિન્વિરોધે વિબુધેશ્વર ।
યદનુષ્ઠેયમસ્માભિસ્તદાદિશ શિવાય નઃ

બ્રહ્મોવાચ ।
સપ્તદ્વીપેશ્વરવરા ગૃહરોધવરાશ્ચ હે ।
કામઃ સંપન્ન એવેહ ભવતાં ભવતામપિ।

વ્રજતૈતદપેક્ષત્વં યાવન્નેષ્ટાવપિ ક્ષણાત્ ।
ચિરં ચિરાય સદને સપ્તદ્વીપેશ્વરાઃ સ્થિતાઃ

સમનન્તરમેવૈતે દેહપાતાત્સ્વસદ્મસુ ।
સપ્તદ્વીપેશ્વરાઃ સર્વે સંપન્નાઃ પરમં વરાઃ

સર્વે વરા વદિષ્યન્તિ ।
કુતો ભૂમણ્ડલાન્યષ્ટૌ સપ્તદ્વીપાનિ ભૂતયઃ ।
એકમેવેહ ભૂપીઠં શ્રુતં દૃષ્ટં ચ નેતરત્

કથં ચૈતાનિ તિષ્ઠન્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ગૃહકોશકે ।
પદ્માક્ષકોશકે સૂક્ષ્મે કથં ભાન્તિ મતંગજાઃ

બ્રહ્મોવાચ ।
યુક્તં યુષ્માભિરસ્માભિઃ સર્વં વ્યોમાત્મકં જગત્ ।
સ્થિતં ચિત્પરમાણ્વન્તરન્તઃસ્વપ્નોઽનુભૂયતે

ભાતિ યત્પરમસ્યાણોરન્તસ્થસ્વગૃહોદરે ।
સ્ફુરિતં તત્કિમાશ્ચર્ય કઃ સ્મયઃ પ્રકૃતેઃ ક્રમે

મૃતેરનન્તરં ભાતિ યથાસ્થિતમિદં જગત્ ।
શૂન્યાસ્મૈવ ઘનાકારં તસ્મિન્નેવ ક્ષણે ચિતઃ

અણાવપિ જગન્માતિ યત્ર તત્ર ગૃહોદરે ।
સપ્તદ્વીપા વસુમતી કચતીતિ કિમદ્ભુતમ્

યદ્ભાતીદં ચ ચિત્તત્ત્વં જગત્ત્વં ન જગત્ક્વચિત્ ।
ચિન્માત્રમેવ તદ્ભાતિ શૂન્યત્વેન યથામ્બરમ્

ઇતિ તે બ્રહ્મણા પ્રોક્તા વરદેન વરાસ્તતઃ ।
તાનાધિભૌતિકભ્રાન્તિમયાન્સંત્યજ્ય દેહકાન્

પ્રણમ્યાજં સમં જગ્મુરાતિવાહિકદેહિનઃ ।
સપ્તદ્વીપે ચ દેવાનાં ગૃહકોશાન્કચજ્જનાન્

યાવત્તે તત્ર સંપન્નાઃ સપ્તદ્વીપાધિનાયકાઃ ।
અષ્ટાવપીષ્ટાપુષ્ટાનાં દિનાષ્ટકમહીભુજામ્

તે પરસ્પરમજ્ઞાતા અજ્ઞાશ્ચાન્યોન્યબન્ધવઃ ।
અન્યોન્યભૂમણ્ડલગા અન્યોન્યાભિમતે હિતાઃ

તેષાં કશ્ચિદ્ગૃહસ્યાન્તરેવ તારુણ્યસુન્દરઃ ।
ઉજ્જયિન્યાં મહાપુર્યાં રાજધાન્યાં સુખે સ્થિતઃ

શાકદ્વીપાસ્પદઃ કશ્ચિન્નાગલોકજિગીષયા ।
વિચરત્યબ્ધિજઠરે સર્વદિગ્વિજયોદ્યતઃ

કુશદ્વીપરાજધાન્યાં નિરાધિઃ સકલપ્રજાઃ ।
કૃતદિગ્વિજયઃ કશ્ચિત્સુપ્તઃ કાન્તાવલમ્બિતઃ

શાલ્મલિદ્વીપશૈલેન્દ્રશિરઃપુર્યાઃ સરોવરે ।
જલલીલારતઃ કશ્ચિત્સહવિદ્યાધરીગણૈઃ

ક્રૌઞ્ચદ્વીપે હેમપુરે સપ્તદ્વીપવિવર્ધિતે ।
પ્રવૃત્તો વાજિમેધેન કશ્ચિદ્યષ્ટું દિનાષ્ટકમ્

ઉદ્યતઃ શાલ્મલિદ્વીપે કશ્ચિદ્દ્વીપાન્તચારિણા ।
યોદ્ધુમુદ્ધૃતદિગ્દન્તિદન્તાકૃષ્ટકુલાચલઃ

ગોમેદદ્વીપકઃ કશ્ચિત્પુષ્કરદ્વીપરાટ્ સુતામ્ ।
સમાનેતું વશાદ્યાતિ કષત્સેનોઽષ્ટમોઽભવત્

પુષ્કરદ્વીપકઃ કશ્ચિલ્લોકાલોકાદ્રિભૂભુજઃ ।
દૂતેન સહ નિર્યાતો ધનભૂમિદિદૃક્ષયા

પ્રત્યેકમિત્થમેતેષાં દ્વીપદ્વીપાધિનાથતામ્ ।
કુર્વતાં સ્વગૃહાકાશે દૃષ્ટ્વા સ્વપ્રતિભોચિતામ્

ત્યક્તાભિમાનિકાકારા દ્વિવિધા વરાસ્તતઃ ।
તત્સંવિદ્ભિર્ગૃહેષ્વન્તરેકતાં ખાનિ ખૈરિવ

યાસ્યન્તિ તે ભવિષ્યન્તિ સંપ્રાપ્તાભિમતાશ્ચિરમ્ ।
સપ્તદ્વીપેશ્વરાસ્તુષ્ટા નન્વષ્ટાવપિ તુષ્ટિમત્

ઇત્યેતે પ્રવિકસિતોદિતક્રિયાર્થાઃ
પ્રાપ્સ્યન્તિ પ્રવિતતબુદ્ધયસ્તપોભિઃ ।
અન્તર્યત્સ્ફુરતિ વિદસ્તદેવ બાહ્યે
નાપ્તં કૈસ્તદુચિતકર્મભિઃ કિલેતિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠ૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ બ્રહ્મ૦ તાપ૦ દ્વીપસપ્તકાષ્ટકવર્ણનં નામ ત્ર્યશીત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ