યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.182

દ્વ્યશીત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

વૃદ્ધતાપસ ઉવાચ ।
તસ્મિન્નેવ કદમ્બેઽસ્મિન્વર્ષાણિ સ્વેચ્છયા દશ ।
સ્થિત્વા ગૌરી જગામાથ હરવામાર્ધમન્દિરમ્

તત્સ્પર્શામૃતસિક્તોઽયં કદમ્બતરુપુત્રકઃ ।
ઉત્સઙ્ગ ઇવ ચાસીનો ન યાત્યેવ પુરાણતામ્

તતો ગૌર્યા પ્રયાતાયાં તદ્વનં તાદૃશં મહત્ ।
સામાન્યવનતાં યાતં જનવૃન્દોપજીવિતમ્

માલવો નામ દેશોઽસ્તિ તત્રાહં પૃથિવીપતિઃ ।
કદાચિત્ત્યક્તરાજ્યશ્રીર્મુનીનામાશ્રમાન્ભ્રમન્

ઇમં દેશમનુપ્રાપ્ત ઇહ ચાશ્રમવાસિમિઃ ।
પૂજિતોઽસ્ય કદમ્બસ્ય ધ્યાનનિષ્ઠસ્તલે સ્થિતઃ

કેનચિત્ત્વથ કાલેન ભ્રાતૃભિઃ સપ્તભિઃ સહ ।
ભવાનભ્યાગતઃ પૂર્વં તપોર્થમિમમાશ્રમમ્

તપસ્વિનોઽષ્ટાવિહ તે તથા નામ તદાઽવસન્ ।
યથા તપસ્વિનોઽન્યે તે તેષાં માન્યાસ્તપસ્વિનઃ

કાલેનાનન્તરમસાવેકઃ શ્રીપર્વતં ગતઃ ।
સ્વામિનં કાર્તિકેયં ચ દ્વિતીયસ્તપસે ગતઃ

વારાણસીં તૃતીયસ્તુ ચતુર્થોઽગાદ્ધિમાચલમ્ ।
ઇહૈવ તે પરે ધીરાશ્ચત્વારોઽન્યે પરં તપન્

સર્વેષામેવ ચૈતેષાં પ્રત્યેકં ત્વેતદીપ્સિતમ્ ।
યથા સમસ્તદ્વીપાયા ભુવોઽસ્યાઃ સ્યાં મહીપતિઃ

અથ સંપાદિતં તેષાં સર્વેષામેતદીપ્સિતમ્ ।
તપસ્તુષ્ટાભિરિષ્ટાભિર્દેવતાભિર્વરર્વરૈઃ

તપતસ્તે તતો યાતા ભ્રાતરઃ સદનં નિજમ્ ।
ભૂમૌ ધર્મયુગં ભુક્ત્વા વેધા બ્રહ્મપુરીમિવ

તૈર્ભવદ્ભ્રાતૃભિર્ભવ્ય વરદાનવિધૌ તદા ।
ઇદં વરોદ્યતા યત્નાત્પ્રાર્થિતાઃ સ્વેષ્ટદેવતાઃ

દેવ્યસ્માકમિમે સર્વે સપ્તદ્વીપેશ્વરસ્થિતૌ ।
સત્યાઃ પ્રકૃતયઃ સન્તુ સર્વ આશ્રમવાસિનઃ

તમિષ્ટદેવતાસાર્થમુરરીકૃત્ય સાદરમ્ ।
તેષામસ્ત્વેવમિત્યુક્ત્વા જગામાન્તર્દ્ધિમીશ્વરી

તે તતઃ સદનં યાતાસ્તેષામાશ્રમવાસિનઃ ।
સર્વ એવ ગતાઃ પશ્ચાદેક એવાસ્મિ નો ગતઃ

અહં કેવલમેકાન્તે ધ્યાનૈકગતમાનસઃ ।
વાગીશ્વરીકદમ્બસ્ય તલે તિષ્ઠામિ શૈલવત્

અથ કાલે વહત્યસ્મિન્નૃતુસંવત્સરાત્મનિ ।
ઇદં સર્વં વનં છિન્નં જનૈઃ પર્યન્તવાસિભિઃ

ઇદં કદમ્બમમ્લાનં જનતાઃ પૂજયન્ત્યલમ્ ।
વાગીશ્વરીગૃહમિતિ માં ચૈવૈકસમાધિગમ્

અથૈનં દેશમાયાતૌ ભવન્તૌ દીર્ઘતાપસૌ ।
એતત્તત્કથિતં સર્વં ધ્યાનદૃષ્ટં મયાખિલમ્

તસ્માદુત્થાય હે સાધૂ ગચ્છતં ગૃહમાગતૌ ।
તત્ર તે ભ્રાતરઃ સર્વે સંગતા દારબન્ધુભિઃ

અષ્ટાનાં ભવતાં ભવ્યં સદને સ્વે ભવિષ્યતિ ।
મહાત્મનાં બ્રહ્મલોકે વસૂનામિવ સંગમઃ

ઇત્યુક્તે તેન સ મયા પૃષ્ટઃ પરમતાપસઃ ।
સંદેહાદિદમાશ્ચર્યમાર્યાસ્તદ્વર્ણયામ્યહમ્

એકૈવ સપ્તદ્વીપાસ્તિ ભગવન્ભૂરિયં કિલ ।
તુલ્યકાલં ભવન્ત્યષ્ટૌ સપ્તદ્વીપેશ્વરાઃ કથમ્

કદમ્બતાપસ ઉવાચ ।
અસમઞ્જસમેતાવદેવ નો યાવદુચ્યતે ।
ઇદમન્યદસંબદ્ધતરં સંશ્રૂયતાં મમ

એતેઽષ્ટૌ ભ્રાતરસ્તત્ર તાપસા દેહસંક્ષયે ।
સપ્તદ્વીપેશ્વરાઃ સર્વે ભવિષ્યન્તિ ગૃહોદરે

અષ્ટૌ હ્યેતે મહીપીઠેષ્વેતેષ્વેતેષુ સદ્મસુ ।
સપ્તદ્વીપેશ્વરા ભૂપા ભવિષ્યન્તીહ મે શૃણુ

અસ્ત્યેતેષાં કિલાષ્ટાનાં ભાર્યાષ્ટકમનિન્દિતમ્ ।
દિગન્તરાણાં નિયતં તારાષ્ટકમિવોજ્જ્વલમ્

તદ્ભાર્યાષ્ટકમેતેષુ યાતેષુ તપસે ચિરમ્ ।
બભૂવ દુઃખિતં સ્ત્રીણાં યદ્વિયોગોઽહિદુઃસહઃ

દુઃખિતાઃ પ્રત્યયે તેષાં ચક્રુસ્તા દારુણં તપઃ ।
શતચાન્દ્રાયણં તાસાં તુષ્ટાભૂત્તેન પાર્વતી

અદૃશ્યોવાચ સા તાસાં વચોઽન્તઃપુરમન્દિરે ।
દેવી સપર્યાવસરે પ્રત્યેકં પૃથગીશ્વરી

દેવ્યુવાચ ।
ભર્ત્રર્થમથ ચાત્માર્થે ગૃહ્યતાં બાલિકે વરઃ ।
ચિરં ક્લિષ્ટાસિ તપસા નિદાઘેનેવ મઞ્જરી

ઇત્યાકર્ણ્ય વચો દેવ્યા દત્તપુષ્પા ચિરંટિકા ।
સ્વવાસનાનુસારેણ કુર્વાણૈવેશ્વરીસ્તવમ્

આનન્દમન્થરોવાચ વચનં મૃદુભાષિણી ।
આકાશસંસ્થિતાં દેવીં મયૂરીવાભ્રમાલિકામ્

ચિરંટિકોવાચ ।
દેવિ દેવાધિદેવેન યથા તે પ્રેમ શંભુના ।
ભર્ત્રા મમ તથા પ્રેમ સ ભર્તાસ્તુ મમામરઃ

દેવ્યુવાચ ।
આસૃષ્ટેર્નિયતેર્દાર્ઢ્યાદમરત્વં ન લભ્યતે ।
તપોદાનૈરતોઽન્યં ત્વં વરં વરય સુવ્રતે

ચિરંટિકોવાચ ।
અલભ્યમેતન્મે દેવિ તન્મદ્ભર્તુર્ગૃહાન્તરાત્ ।
મૃતસ્ય મા વિનિર્યાતુ જીવો બાહ્યમપિ ક્ષણાત્

દેહપાતશ્ચ મે ભર્તુર્યદા સ્યાદાત્મમન્દિરે ।
તદેતદસ્ત્વિતિ વરો દીયતામમ્બિકે મમ

દેવ્યુવાચ ।
એવમસ્તુ સુતે ત્વં ચ પત્યૌ લોકાન્તરાસ્થિતે ।
ભવિષ્યસિ પ્રિયા ભાર્યા દેહાન્તે નાત્ર સંશયઃ

ઇત્યુક્ત્વા વિરરામાસૌ ગૌર્યા ગીર્ગગનોદરે ।
મેઘમાલાધ્વનિરિવ નિરવદ્યસમુદ્યતા

દેવ્યાં ગતાયાં ભર્તારસ્તાસાં કાલેન કેનચિત્ ।
તે કકુબ્ભ્યઃ સમાજગ્મુઃ સર્વે પ્રાપ્તમહાવરાઃ

અદ્યાયમપિ સંયાતુ ભાર્યાયા નિકટં પતિઃ ।
ભ્રાતૄણાં બાન્ધવાનાં ચ ભવત્વન્યોન્યસંગમઃ

ઇદમન્યદથેતેષામસમઞ્જસમાકુલમ્ ।
શૃણુ કિંવૃત્તમાશ્ચર્યમાર્યકાર્યોપરોધકમ્

તપ્યતાં તપ એતેષાં પિતરૌ તૌ વધૂયુતૌ ।
તીર્થમુન્યાશ્રમશ્રેણીં દ્રષ્ટું દુઃખાન્વિતૌ ગતૌ

શરીરનૈરપેક્ષ્યેણ પુત્રાણાં હિતકામ્યયા ।
ગન્તું કલાપગ્રામં તં યત્નવન્તૌ બભૂવતુઃ

તૌ પ્રયાતૌ મુનિગ્રામ માર્ગે દદૃશતુઃ સિતમ્ ।
પુરુષં કપિલં હ્રસ્વં ભસ્માઙ્ગં ચોર્ધ્વમૂર્ધજમ્

ધૂલીલવમનાદૃત્ય તં જરત્પાન્થશઙ્કયા ।
યદા તૌ જગ્મતુસ્તેન સ ઉવાચાન્વિતઃ ક્રુધા

સવધૂક મહામૂર્ખ તીર્થાર્થી દારસંયુતઃ ।
માં દુર્વાસસમુલ્લઙ્ઘ્ય ગચ્છસ્યવિહિતાનતિઃ

વધૂનાં તે સુતાનાં ચ ગચ્છતસ્તપસાર્જિતાઃ ।
વિપરીતા ભવિષ્યન્તિ લબ્ધા અપિ મહાવરાઃ

ઇત્યુક્તવન્તં તં યાવત્સદારોઽથ વધૂયુતઃ ।
સન્માનં કુરુતે તાવન્મુનિરન્તર્ધિમાયયો

અથ તૌ પિતરૌ તેષાં સવધૂકૌ સુદુઃખિતૌ ।
કૃશીભૂતૌ દીનમુખૌ નિરાશૌ ગૃહમાગતૌ

અતો વદામ્યહં તેષાં નૈકં નામાસમઞ્જસમ્ ।
અસમઞ્જસલક્ષાણિ ગણ્ડે સ્ફોટાઃ સ્ફુટા ઇવ

ચિદ્વ્યોમસંકલ્પમહાપુરેઽસ્મિ-
ન્નિત્થં વિચિત્રાણ્યસમઞ્જસાનિ ।
નિઃશૂન્યરૂપેઽપિ હિ સંભવન્તિ
દૃશ્યે યથા વ્યોમનિ દૃશ્યજૃમ્ભાઃ

ઇતિ શ્રી૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ બ્ર૦ તાપસોપાખ્યાનાન્તર્ગત સપ્તદ્વીપેશ્વરોપા૦ સપ્તદ્વીપેશ્વરવર્ણનં નામ દ્વ્યશીત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ