યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.177

સપ્તસપ્તત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અકારણકમેવેદં જગદ્બ્રહ્મ પરાત્પદાત્ ।
યદિ પ્રવર્તતે નામ સ્વપ્નસંકલ્પનાદિવત્

તદકારણતઃ સિદ્ધેઃ સંભવેઽન્યદકારણમ્ ।
કથં ન જાયતે વસ્તુ ક્વચિત્કિંચિત્કદાચન

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યદ્યથા કલ્પિતં યેન સ સંપશ્યતિ તત્તથા ।
કલ્પનૈવાન્યથા ન સ્યાત્તાદૃક્કારણવિચ્યુતેઃ

યથેદં કલ્પિતં દૃશ્યં મનસા યેન તત્તથા ।
વેત્ત્યસૌ યાદૃગન્યેન કલ્પિતં વેત્ત્યસૌ તથા

કલ્પનાકલ્પનાત્મૈકં તચ્ચ બ્રહ્મ સ્વભાવતઃ ।
કલ્પનાત્મેદૃશં જન્તુર્યથા કેશનખાદિમાન્

અકારણપદાર્થત્વં સકારણપદાર્થતા ।
બ્રહ્મણિ દ્વયમપ્યસ્તિ સર્વશક્ત્યાત્મ તદ્યતઃ

યતઃ સ્યાદ્બ્રહ્મણસ્ત્વન્યત્ક્વચિત્કિંચિત્કદાચન ।
તત્કારણવિકલ્પેન સંયોગસ્તસ્ય યુજ્યતે

યત્ર સર્વમનાદ્યન્તં નાનાનાનાત્મ ભાસતે ।
બ્રહ્મૈવ શાન્તમેકાત્મ તત્ર કિં કસ્ય કારણમ્

નેહ પ્રવર્તતે કિંચિન્ન ચ નામ નિવર્તતે ।
સ્થિતમેકમનાદ્યન્તં બ્રહ્મેવ બ્રહ્મ ખાત્મકમ્

કિં કસ્ય કારણં કેન કિમર્થં ભવતુ ક્વ વા ।
કિં કસ્ય કારણં કેન કિમર્થં માસ્તુ વા ક્વચિત્

નેહ શૂન્યં ન વા શૂન્યં ન સન્નાસન્ન મધ્યતા ।
વિદ્યતે ન મહાશૂન્યે ન નેતિ ન ન નેતિ ચ

ઇદં ન કિંચિત્કિંચિદ્વા યન્નામાસ્ત્યથ નાસ્તિ વા ।
સર્વં બ્રહ્મૈવ તદ્વિદ્ધિ યત્તથૈવાતથૈવ તત્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અતજ્જ્ઞવિષયે બ્રહ્મન્કાર્યે કારણસંભવે ।
કિમકારણતાત્મ સ્યાત્કથં વેતિ વદ પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અતજ્જ્ઞો નામ નાસ્ત્યેવ તાવત્તજ્જ્ઞજનં પ્રતિ ।
અસતો વ્યોમવૃક્ષસ્ય વિચારઃ કીદૃશસ્તતઃ

એકબોધમયાઃ શાન્તવિજ્ઞાનઘનરૂપિણઃ ।
તજ્જ્ઞાસ્તેષામસદ્રૂપે કથમર્થે વિચારણા

અતજ્જ્ઞત્વં ચ બોધેઽન્તરવભાતિ તદઙ્ગતા ।
ગતે સ્વપ્નસુષુપ્તેઽન્તરિવ નિદ્રાત્મ કેવલમ્

તથાપ્યભ્યુપગમ્યાપિ મૂર્ખનિશ્ચય ઉચ્યતે ।
મયેદમણુ સર્વાત્મ યસ્માદ્બ્રહ્મ નિરામયમ્

સન્ત્યકારણકા એવ સન્તિ કારણજાસ્તથા ।
ભાવાઃ સંવિદ્યથા યસ્માત્કલ્પ્યતે લભ્યતે તથા

સર્વકારણસંશાન્તૌ સર્વાનુભવશાલિનામ્ ।
સર્ગસ્ય કારણં નાસ્તિ તેન સર્ગસ્ત્વકારણઃ

હૃદયંગમતાત્યક્તમીશ્વરાદિ પ્રકલ્પ્યતે ।
યદત્ર કિંચિદ્દુઃસ્વાદુ વ્યર્થં વાગ્જાલમેવ તત્

અન્યથાનુપપત્ત્યૈવ સ્વપ્નાભાકલનાદૃતે ।
સ્થૂલાકારાત્મિકા કાચિન્નાસ્તિ દૃશ્યસ્ય દૃશ્યતા

સ્વપ્નપૃથ્વ્યાદ્યનુભવે કિમબુદ્ધસ્ય કારણમ્ ।
ચિત્સ્વભાવાદૃતે બ્રૂહિ સ્વપ્નાર્થો નામ કીદૃશઃ

સ્વપ્નાર્થો હ્યપરિજ્ઞાતો મહામોહભરપ્રદઃ ।
પરિજ્ઞાતો ન મોહાય યથા સર્ગાસ્તથૈવ ચ

શુષ્કતર્કહઠાવેશાદ્યદ્વાપ્યનુભવોજ્ઝિતમ્ ।
કલ્પ્યતે કારણં કિંચિત્સા મૌર્ખ્યાભિનિવેશિતા

અગ્નેરૌષ્ણ્યમપાં શૈત્યં પ્રાકાશ્યં સર્વતેજસામ્ ।
સ્વભાવો વાખિલાર્થાનાં કિમબુદ્ધસ્ય કારણમ્

કિં ધ્યાતૃશતલબ્ધસ્ય ધ્યેયસ્યૈકસ્ય કારણમ્ ।
કિં ચ ગન્ધર્વનગરે પુરે ભિત્તિષુ કારણમ્

ધર્માદ્યમુત્રામૂર્તત્વાન્મૂર્તે દેહે ન કારણમ્ ।
દેહસ્ય કારણં કિં સ્યાત્તત્ર સર્ગાદિભોગિનઃ

ભિત્ત્યભિત્ત્યાદિરૂપાણાં જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનવાદિનઃ ।
કિં કારણમનન્તાનામુત્પન્નધ્વંસિનાં મુહુઃ

સ્વભાવસ્ય સ્વભાવોઽસૌ કિલ કારણમિત્યપિ ।
યદુચ્યતે સ્વભાવસ્ય સા પર્યાયોક્તિકલ્પના

તસ્માદકારણા ભ્રાન્તિર્ભાવા ભાન્તિ ચ કારણમ્ ।
અજ્ઞે જ્ઞે ત્વખિલં કાર્યં કારણાદ્ભવતિ સ્થિતમ્

યદ્વત્સ્વપ્નપરિજ્ઞાનાત્સ્વપ્ને દ્રવ્યાપહારિભિઃ ।
ન દુઃખાકરણં તદ્વજ્જીવિતં તત્ત્વદર્શનાત્

સર્ગાદાવેવ નોત્પન્નં દૃશ્યં ચિદ્ગગનં ત્વિદમ્ ।
સ્વરૂપં સ્વપ્નવદ્ભાતિ નાન્યદત્રોપપદ્યતે

અન્યા ન કાચિત્કલના દૃશ્યતે સોપપત્તિકા ।
અસ્માન્ન્યાયાદૃતે કસ્માદ્બ્રહ્મૈવૈષાનુભૂતિભૂઃ

ઊર્મ્યાવર્તદ્રવત્વાદિ શુદ્ધે જલઘને યથા ।
તથેદં સર્ગપર્યાયં બ્રહ્મણિ બ્રહ્મ ભાસતે

સ્પન્દાવર્તવિવર્તાદિ નિર્મલે પવને યથા ।
તથાયં બ્રહ્મપવને સર્ગસ્પન્દોઽવભાસતે

યથાનન્તત્વસૌષિર્યશૂન્યત્વાદિ મહામ્બરે ।
સ સન્નાસન્નબોધાત્મ તથા સર્ગઃ પરાપરઃ

એષુ નિદ્રાદિકેષ્વેતે સૂપલબ્ધા અપિ સ્ફુટમ્ ।
ભાવા અસન્મયા એવમેતેઽનન્યાત્મકા યતઃ

સર્ગપ્રલયસંસ્થાનાન્યેવમાત્મનિ ચિદ્ધને ।
સૌમ્યે સ્વપ્નસુષુપ્તાભા શુદ્ધે નિદ્રાઘને યથા

સ્વપ્નાત્સ્વપ્નાન્તરાણ્યાસ્તે નિદ્રાયાં માનવો યથા ।
સર્ગાત્સર્ગાન્તરાન્માસ્તે સ્વસત્તાયામજસ્તથા

પૃથ્વ્યાદિરહિતોઽપ્યેષ બ્રહ્માકાશો નિરામયઃ ।
અતદ્વાંસ્તદ્વદાભાતિ યથા સ્વપ્નાનુભૂતિષુ

સ્થિતા યથાસ્યાં પશ્યન્ત્યાં શબ્દા ઘટપટાદયઃ ।
જાતાજાતાઃ સ્થિતાઃ સર્ગાસ્તથાનન્યે મહાચિતિ

પશ્યન્ત્યામેવ પશ્યન્તી યથા ભાતિ તથૈવ ચ ।
યથા શબ્દાસ્તથા સર્ગાશ્ચિતૈવ ચિતિ ચિન્મયાઃ

કિં શાસ્ત્રકં તત્રકથાવિચારૈ-
ર્નિર્વાસનં જીવિતમેવ મોક્ષઃ ।
સર્ગે ત્વસત્યેવમકારણત્વા-
ત્સત્યેવ નાસ્ત્યેવ ન નામ કાચિત્

એષા ચ સિદ્ધેહ હિ વાસનેતિ
સા બોધસત્તૈવ નિરન્તરૈકા ।
નાનાત્વનાનારહિતૈવ ભાતિ
સ્વપ્ને ચિદેવેહ પુરાદિરૂપા ॥ ૪૪ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ બ્રહ્મગીતાસુ સત્યવર્ણનં નામ સપ્તસપ્તત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ