યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.176

ષટ્સપ્તત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
જગન્તિ સન્ત્યસંખ્યાનિ ભવિષ્યન્તિ ગતાનિ ચ ।
તત્કથાભિઃ કથં બ્રહ્મન્પ્રબોધયસિ મામિમમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
જગત્સ્વપ્નેષુ શબ્દાર્થસંબન્ધોઽવગતસ્ત્વયા ।
ન નામ ન ચ લોકેન વ્યર્થં તત્કથનં તતઃ

યા કથાવગતાત્મભ્યાં શબ્દાર્થાભ્યાં નિગદ્યતે ।
બુધ્યતે સેતરા નાન્તઃ સૈવેહ વ્યવહારિણી

યદા વિદિતવેદ્યઃ સંસ્ત્રિકાલામલદર્શનઃ ।
ભવિષ્યસિ તદા તાનિ પ્રત્યક્ષેણૈવ ભોત્સ્યસે

સ્વપ્ને ચિન્માત્રમેવાદ્યં સ્વયં ભાતિ જગત્તયા ।
યથા તથૈવ સર્ગાદૌ નાત્રાન્યદુપપદ્યતે

અણાવણાવસંખ્યાનિ તેન સન્તિ જગન્તિ ખે ।
તેષાં તાન્વ્યવહારૌઘાન્સંખ્યાતું ક ઇવ ક્ષમઃ

અત્રૈવ મે પુરા પ્રોક્તં મત્પિત્રા પદ્મજન્મના ।
પદ્મરેણુમતાખ્યાનં શ્રૃણુ તત્કથયામિ તે

પુરા પૃષ્ટો મયા બ્રહ્મા જગજ્જાલમિદં કિયત્ ।
ક્વ વા ભાતીતિ વદ મે બ્રહ્મોવાચ તતઃ સ મામ્

શ્રીબ્રહ્મોવાચ ।
બ્રહ્મૈવેદં મુને સર્વં જગદિત્યવભાસતે ।
સતામનન્તં સત્ત્વેન જગત્ત્વેનાસતામપિ

શુભં મમેદમાખ્યાનં શ્રૃણુ શ્રવણભૂષણમ્ ।
બ્રહ્માણ્ડપિણ્ડ ઇત્યુક્તં બ્રહ્માણ્ડાખ્યાનમેવ ચ

અસ્તિ ખે ખાદનન્યાત્મા ચિદ્વ્યોમપરમાણુકઃ ।
શૂન્યરૂપમિવાકાશે શુદ્ધઃ સ્પન્દ ઇવાનિલે

સોઽપશ્યદાત્મના સ્વપ્ન ઇવ જીવત્વમાત્મનિ ।
શૂન્યરૂપમિવાકાશં પવનઃ સ્પન્દનં યથા

આકાશરૂપમજહદેવ જીવસ્તતઃ સ્વયમ્ ।
અપશ્યદહમિત્યેવ રૂપમાકાશરૂપકમ્

અહંકારસ્ત્વહંબુદ્ધિરિત્યેવાપશ્યદાત્મનિ ।
એકનિશ્ચયનિર્માણમયી માયાનુરૂપિણી

બુદ્ધિર્મનોહમિત્યેવં સ્વપ્ને પશ્યદસન્મયમ્ ।
નમયન્ત્યાત્મનાત્માનમવિકલ્પં વિકલ્પનૈઃ

અપશ્યત્તન્મનઃ સ્વપ્ને દેહે પઞ્ચેન્દ્રિયં તતઃ ।
અનાકારં ઘનાકારં સ્વપ્નાદ્રિત્વમિવાજ્ઞધીઃ

દદર્શ સ મનોદેહો વપુસ્ત્રિભુવનાત્મકમ્ ।
સ્વાત્મા સ્વાત્મૈવ નિર્ભિત્તિ ભિત્તિભાસુરમાતતમ્

અનેકભૂતકલિતં નાનાવયવરજઙ્ગમમ્ ।
કલનાકાલકલિતં કલ્પિતાન્યોન્યસંગમમ્

સ્વપ્ને પ્રત્યેકમેવાત્ર પશ્યત્યાદર્શબિમ્બિતમ્ ।
ઇવ ત્રૈલોક્યનગરં નવરઙ્ગમનોહરમ્

અથ પ્રત્યેકમત્રાપિ નવરઙ્ગમનોહરમ્ ।
ત્રિજગદ્વેત્તિ હૃદયે સ્વાદર્શ ઇવ બિમ્બિતમ્

પરમાણોઃ પરમાણોરિતિ સન્તિ તનૂદરે ।
અતનૂનિ જગન્ત્યુચ્ચૈર્ધનાનીવ ચ તાન્યપિ

અવિદ્યેયમનન્તેયમવિદ્યાત્વેન ચેતિતા ।
બ્રહ્મત્વેન પરિજ્ઞાતા ભવતિ બ્રહ્મ નિર્મલમ્

એવં દ્રષ્ટાપિ યઃ સ્વપ્નજાલં દૃષ્ટે ન કિંચન ।
કોઽત્ર દ્રષ્ટા કુતો દૃશ્યં ક્વ દ્વૈતં ક્વ ચ કારણમ્

સર્વં નિઃશાન્તમાભાતં ખાત્મ નિર્ભિત્તિ કેવલમ્ ।
બ્રહ્માત્મનિ સ્થિતે સ્વચ્છમાદ્યન્તપરિવર્જિતમ્

બ્રહ્માણ્ડલક્ષનિચયાઃ પરમાત્મનીતિ
નિત્યં સ્થિતા નિપુણમન્યવદપ્યનન્યે ।
વારિણ્યવારિતવિસારિતરઙ્ગવેગા-
લ્લોલં સ્થિતામ્બુપરમાણુચયા યથૈતે

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વા૦ ઉ૦ બ્રહ્મગીતાસુ બ્રહ્યાણ્ડોપાખ્યાનં નામ ષટ્સપ્તત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ