યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.173

ત્રિસપ્તત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સર્વાનુભવરૂપસ્ય તથા સર્વાત્મનોઽપ્યયમ્ ।
અનન્તસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય દેહેઽપિ કિમહંગ્રહઃ

ચિતઃ પાષાણકાષ્ઠત્વં સ્વપ્નાદિષુ કથં ભવેત્ ।
ઇદં પાષાણકાષ્ઠાદિ કથં નાસ્ત્યસ્તિ વા કથમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શરીરિણો યથા હસ્તે હસ્તતાયાં યથાગ્રહઃ ।
સર્વાત્મનસ્તથા દેહે દેહતાયાં તથાગ્રહઃ

પાદપસ્ય યથા પત્રે પત્રતાયાં યથાગ્રહઃ ।
સર્વાત્મનસ્તથા વૃક્ષે વૃક્ષતાયાં તથાગ્રહઃ

આકાશસ્ય યથા શૂન્યે શૂન્યતાયાં યથાગ્રહઃ ।
સર્વાત્મનસ્તથા દ્રવ્યે દ્રવ્યતાયાં તથાગ્રહઃ

સ્વપ્નોચિતઃ સ્વપ્નપુરે રૂપતાયાં યથાગ્રહઃ ।
સર્વાત્મનસ્તથા સ્વપ્નજાગ્રદાદૌ તથાગ્રહઃ

યથાગેન્દ્રે દૃષદ્વૃક્ષવાર્યાદૌ સ તથાગ્રહઃ ।
તથા સર્વાત્મનોઽગેન્દ્રપુરતાયાં તથાગ્રહઃ

શરીરસ્ય યથા કેશનખાદિષુ યથાગ્રહઃ ।
સર્વાત્મનસ્તથા કાષ્ઠદૃષદાદૌ તથાગ્રહઃ

ચિત એવ યથા સ્વપ્ને ભવેત્કાષ્ઠોપલાદિતા ।
ચિદાકાશસ્ય સર્ગાદૌ તથૈવાવયવાદિતા

ચેતનાચેતનાત્મૈકં પુરુષસ્ય યથા વપુઃ ।
નખકેશજલાકાશધર્મમાકારભાસુરમ્

ચેતનાચેતનાત્મૈકં તથા સર્વાત્મનો વપુઃ ।
જઙ્ગમં સ્થાવરમયં કિંતુ નિત્યમનાકૃતિ

યથાસ્થિતં શામ્યતીદં સમ્યગ્જ્ઞાનવતો જગત્ ।
સ્વપ્ને સ્વપ્નપરિજ્ઞાતુર્યથા દૃષ્ટાર્થસંભ્રમઃ

ચિન્માત્રાકાશમેવેદં ન દ્રષ્ટાસ્તિ ન દૃશ્યતા ।
ઇતિ મૌનમલં સ્વપ્નદ્રષ્ટુર્યત્સા પ્રબુદ્ધતા

કલ્પકોટિસહસ્રાણિ સર્ગા આયાન્તિ યાન્તિ ચ ।
ત એવાન્યે ચ ચિદ્વ્યોમ્નિ જલાવર્તા ઇવાર્ણવે

કરોત્યબ્ધૌ યથોર્મ્યાદૌ નાના કચકચં વપુઃ ।
ચિત્કરોતિ તથા સંજ્ઞાઃ સર્ગાદ્યાશ્ચેતને નિજે

યથાસ્થિતમિદં વિશ્વં બ્રહ્મૈવાનામયં સદા ।
તત્ત્વજ્ઞં પ્રત્યતત્ત્વજ્ઞજનતાનિશ્ચયાદૃતે

નાહં તરઙ્ગઃ સલિલમહમિત્યેવ યુક્તિતઃ ।
બુદ્ધં યેન તરઙ્ગેન કુતસ્તસ્ય તરઙ્ગતા

બ્રહ્મણોઽસ્ય તરઙ્ગત્વમિવાભાનં યતસ્તતઃ ।
તરઙ્ગત્વાતરઙ્ગત્વે બ્રાહયૌ શક્તી સ્થિતિં ગતે

ચિદ્વ્યોમ્નોઽત્યજતો રૂપં સ્વપ્નવદ્વ્યસ્તવેદનમ્ ।
તદિદં હિ મનો રામ બ્રહ્મેત્યુક્તઃ પિતામહઃ

એવમાદ્યઃ પ્રજાનાથો નિરાકારો નિરામયઃ ।
ચિન્માત્રરૂપસંકલ્પપુરવત્કારણોજ્ઝિતઃ

યેનાઙ્ગદત્વં નાસ્તીતિ બુદ્ધં હેમાઙ્ગદેન વૈ ।
અઙ્ગદત્વં કુતસ્તસ્ય તસ્ય શુદ્ધૈવ હેમતા

અજે સંકલ્પમાત્રાત્મ ચિન્માત્રવ્યોમદેહિનિ ।
અહં ત્વં જગદિત્યાદિ યદ્વિભાતં તદેવ તત્

ચિચ્ચમત્કૃતયો ભાન્તિ યાશ્ચિદ્વ્યોમનિ શૂન્યતાઃ ।
એતાસ્તાઃ સર્ગસંહારસ્થિતિસંરમ્ભસંવિદઃ

અચ્છં ચિન્માત્રનભસઃ કચનં સ્વયમેવ તત્ ।
સ્વપ્નાભં ચિત્તતામાત્રં સ એષ પ્રપિતામહઃ

યથા તરઙ્ગસ્તેનૈવ રૂપેણાન્યેન વાઽનિશમ્ ।
સ્ફુરત્યેવમનાદ્યન્તઃ સર્ગપ્રલયવિભ્રમઃ

ચિદ્વ્યોમ્નઃ કચનં કાન્તં યદ્વિરાડિતિ શબ્દિતમ્ ।
ભવેત્સંકલ્પપુરવત્તસ્ય કુર્યાન્મનોઽપિ વૈ

સર્ગઃ સ્વપ્નઃ સ્વપ્ન એવ જાગ્રદ્દેહઃ સ એવ ચ ।
ઘનં સુષુપ્તં તૈમિર્યાદ્યથા સંવેદનં ભવેત્

તસ્ય કલ્પાન્તરજની શિરોરુહતયોદિતા ।
પ્રકાશતમસી કાલક્રિયાખ્યાઃ સ્વાઙ્ગસંધયઃ

તસ્યાગ્નિરાસ્યં દ્યૌર્મૂર્ધા ખં નાભિશ્ચરણૌ ક્ષિતિઃ ।
ચન્દ્રાર્કૌ દૃગૂ દિશૌ શ્રોત્રે કલ્પનેતિ વિજૃમ્ભિતા

એવં સમ્યગ્દૃશ્યમાનો વ્યોમાત્મા વિતતાકૃતિઃ ।
અસ્મત્સંકલ્પશૈલાભો વિરાડ્ સ્વપ્નાકૃતિસ્થિતઃ

યચ્ચ ચેતચ્ચિદાકાશે સ્વયં કચકચાયતે ।
તદેતજ્જગદિત્યેવં તેનાત્મૈવાનુભૂયતે

વિરાડાત્મૈવમાકાશં ભાતિ ચિન્મયમાતતમ્ ।
સ્વભાવસ્વપ્નનગરં નગનાગમયાત્મકમ્

અનુભવિતૈવાનુભવં
સત્યં સ્વાત્માનમપ્યસન્તમિવ ।
અનુભવતીયત્ત્વેન
સ્વપ્નનટઃ સ્વપ્નદેશમિવ

વેદાન્તાર્હતસાંખ્યસૌગતગુરુત્ર્યક્ષાદિસૂક્તા દૃશો
બ્રહ્મૈવ સ્ફુરિતં તથાત્મકલયા સ્તાદાત્મનિત્યં યતઃ ।
તેષાં ચાત્માવેદોઽનુરૂપમખિલં સ્વર્ગં ફલં તદ્ભવ-
ત્યસ્ય બ્રહ્મણ ઈદૃગેવ મહિમા સર્વાત્મ યત્તદ્વપુઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠ૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ બ્રહ્મગીતાસુ પરમાર્થોપદેશો નામ ત્રિસપ્તત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ